Алтынайұлы Қарасай батыр

Алтынайұлы Қарасай: қаһарман батыр, қолбасшы, ұранға айналған есім

Алтынайұлы Қарасай (1589–1671) — қазақтың қаһарман батыры, әйгілі қолбасшысы, есімі шапырашты руының ұранына айналған аса көрнекті тарихи тұлға. Ол Жетісу өңірінде дүниеге келіп, Сарыарқадағы Көкшетау үшін болған шайқаста ауыр жараланып қайтыс болған.

Қысқаша дерек

Туған жылы: 1589
Туған жері: Жетісу, Қарасаз (Суықтөбе етегі, Жамбыл ауданы)
Қайтыс болған жылы: 1671
Жерленген жері: Көкшетау алабы, Айыртау сілемі, Құлшынбай төбесі

Қарасай батырдың қасына өзінің қанды көйлек досы — арғын Ағынтай батыр жерленген. Екі батырға және олармен бірге шайқаста қаза тапқан сарбаздарға арналып қос күмбезді кесене орнатылды (1999).

Шыққан тегі және шежірелік дерек

Қарасай батырдың шыққан тегі — Ұлы жүздің шапырашты руы. Шежіре дерегі бойынша, Шапырашты Шамнан (Ыстық) Малды, Желді, Қалды атты үш ұл тарайды. Малдыдан Екей мен Еміл, Емілден Жайық пен Есқожа туады. Есқожадан Алысай, Алтынай, Шуаш тарайды. Алтынайдың үшінші әйелінен Қарасай дүниеге келгені айтылады.

Тарихи-генеалогиялық ескертпе

Деректерде Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Қарасай батырдың тікелей ұрпағы екені де көрсетіледі. Шежірелік тізбек ретінде Қарасайдан — Көшек, одан — Айдыр, одан — Мырзатай, одан — Еділ, одан — Сапақай, одан — Назарбай, одан — Әбіш, одан — Нұрсұлтан тарайды.

Дәуір тынысы: қазақ–жоңғар қақтығыстарының күшеюі

Қарасай батыр өмір сүрген кезең — қазақ пен жоңғар арасындағы ұзаққа созылған қанды қақтығыстардың өршіген шағы. Бұл уақытта қазақ халқының дербес ел ретінде орнығып, біртұтас этникалық сана-сезімі қалыптасқанына екі ғасыр шамасы болған еді. Сондықтан ел мен жерді қорғау жолында алғаш болып атқа қонған батырлар қатарында Қарасай да танылды.

Жазба деректердегі ишара

Тарихшы В. В. Вельяминов-Зернов қазақ–жоңғар қатынастары XVI ғасырдың өзінде-ақ шиеленіскенін жазады. Ал ағылшын көпесі А. Дженкинсон 1557 жылы Ташкент үшін жүріп жатқан қырғын соғыс салдарынан Қытайға өте алмағанын хабарлаған.

Маңызды түйін

Қарасай сарбаздар сапына қосылған кезде, екі көшпелі елдің соғыс тәсілдері мен қорғаныс әдістері әбден шыңдалып, күрес «өліспей беріспейтін» деңгейге жеткен болатын. Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық ерлік дәстүрін орнықтыру миссиясы Қарасай сынды батырлардың еншісіне тиді.

XVII ғасырдағы ірі шайқастар және Қарасайдың орны

Тарихи деректер XVII ғасыр шеңберінде қазақ–жоңғар арасында үш ірі соғыстың болғанын көрсетеді. Қарасай батырдың бұл шайқастарға қатысқаны, қолбасшылық қабілеті мен ерлігі жайлы мәліметтер шежіре және жазба деректерде кездеседі.

1635 жыл: Сібір–Тобыл соғысы

Бұл соғыс туралы И. Э. Фишер «Сібір тарихы» еңбегінде жазады. Деректерде осы кезеңде жалайыр мен шапырашты руларының Тобыл бойында болғаны айтылады. Осыған сүйенсек, Қарасай батырдың Сібір–Тобыл соғысына қатысуы ықтимал емес, керісінше күмән тудырмайтын жайт ретінде қарастырылады.

1643 жыл: 600 сарбаздың 50 мың әскерге қарсы тұруы

Бұл — Жәңгір сұлтанның 600 жанкешті сарбазбен жоңғардың 50 мың қолына қарсы тұрған, кейін алшын Жалаңтөс батыр 20 мың әскерімен көмекке келген әйгілі соғыс. Орыс тарихшылары бұл оқиғаны сирек кездесетін әскери құбылыс ретінде атап өтеді. Шежірелік мәліметтерде Қарасайдың 3 мың қолымен қатысып, ерекше ерлік көрсеткені айтылады.

1652 жыл: ауыр соғыс және қолбасшылық бедел

Бұл соғыста Жәңгір хан жекпе-жекте қаза тапқаны туралы дерек бар. Дәл осы кезеңде Қарасай батыр жалпы қазақ әскерлері қолбасшыларының бірі ретінде ақыл-парасатымен, тапқырлығы мен табандылығымен танылғаны айтылады.

Жетісудағы жорықтар: Банжұр тайшымен шайқас

Дерек бойынша, Шапырашты қолы Жайық бойынан шаршап келіп, Асы жайлауында жатқан шақта ойраттар қараша айында Іледен өтіп, олжалау мақсатымен тұтқиыл шабуыл жасайды. Осы оқиға Қарасайды атқа мінгізеді.

Шайқастың нәтижесі

Қарасай екі мың қол жинап, қазіргі Қарасай ауылы тұрған ойпатта ойрат тайшысы Банжұрдың әскерін талқандайды.
Қалмақ қолы Іледен қайта өтуге мұрша таппай, Сөгетіге қарай шегінеді.
Жау тобы Торайғыр тауына тірелгенде, Банжұр бастаған мыңдай қолдан «тігерге тұяқ қалмағаны» айтылады.

Ұрыс өткен өңір кейін Қарасай атымен аталғаны, сондай-ақ Сопы-Саты көлінің түстігінде де қақтығыс болғаны жөніндегі мәліметтер сақталған.

Қазақ–қырғыз бірлігі және Шу жазығындағы ұрыс

1635 жылы ойрат-қалмақ мемлекеті күшейіп, Жоңғар хандығы аумағын кеңейтуге ұмтылды. Жазық өңірге көз алартқан мұздай қаруланған қалың қол қазақ пен қырғыз жеріне басып кірді. Алғашқы шайқастардың бірі Талас өңірінде өткендігі айтылады.

Жетісудағы жоңғарлардың үздіксіз жорықтары кейін қырғыз жеріне ойысады. Ыстықкөл маңындағы шайқаста қырғыз жұрты ауыр хәлге түскен тұста, бауырлас елге сүйеу болу үшін Қарасай батыр бес мың жасағымен Шу жазығында ұрыс салғаны баяндалады.

Шежіредегі эпизод

Дерек Қарасайдың жекпе-жекте қалмақ қоңтайшысының оң қолын қылышпен шауып түсіргенін айтады. Бұл жайт қазақ пен қырғыз жасақтарының рухын көтеріп, майданда ерен ерлік көрсетуіне серпін бергені ретінде суреттеледі.

Соңғы жорық, ел ісіне араласу және дүние салуы

1664 жылы (ұлу жылы) Қарасай батыр 66 жасында соңғы рет ірі ұрысқа қатысқаны айтылады. Арқос Аңқойы маңынан (қазіргі Жоңғар қақпасы өңірі) екі мың торғауыт найман мен жалайыр ауылдарына шабуыл жасағанда, Қарасай мен Ағынтай қайтадан шайқасқа кіріп, жауды ойсырата қуады.

Осы ұрыста Қарасай ауыр жараланып, саптан шығады, ал Ағынтай батыр аяғынан жарақат алып ақсақ болып қалады. Содан кейін Қарасай ел басқару ісіне көбірек араласып, екі жұрт арасындағы елшілік шаруаларына қатысады.

1669 жыл: Ресеймен келіссөз

Қарасай батыр 1669 жылы Ресеймен келіссөз жүргізуге барғаны айтылады. Қарасай батыр, сондай-ақ Кіші жүздің өкілдері — Жетісу-Тама-Тұғынай және найман-матай Кеден би қару-жарақ, зеңбірек алу мәселесін көтергенімен, Ресей әкімдері бұл қарудың кейін өздеріне қауіп тудыруынан қауіптеніп, елшілерді құр қол қайтарғаны баяндалады.

Ел іші біршама тыныштаған жылдары Қарасай батыр бірқатар туыстарымен Ағынтай еліне көшіп барып, шамамен бір жылдай сол жақта тұрады. 1671 жылы (доңыз жылы) тамызда, 73 жасында дүниеден өтеді. Сүйегі Арқадағы Айыртауға қойылған.

Әулеті және адамдық қасіреті

Қарасай батырдың балалары

Қарасай батырдан алты бала қалғаны айтылады: Әуез, Өтеп, Көшек, Түрікпен, Еркен, Төркен. Соңғы екі баладан ұрпақ қалмаған.

Деректе Қарасайдың елу жасында туған егіз ұлдарының Арқаға барған соң бір күнде қаза болғаны, бұл қайғы батырдың өмірін қысқартқаны айтылады. «Өліп көрген жоқпын, одан басқаның бәрін көрдім десем, әлі көрмегенім көп екен ғой» деген мазмұндағы сөз тіркесі осы ауыр қасіретпен байланысты беріледі.

Қарасай батырдың жылын бергеннен кейін Ағынтай батыр да дүние салып, Қарасай батыр жатқан жерге жерленгені айтылады.

Мұра және тарихи жады

Жетісуда туған Қарасай батырдың Арқаның Айыртауынан топырақ бұйыруы — қазақ тарихындағы кеңістік пен тағдыр тоғысқан символдық көріністердің бірі. Қарасайдың даңқы мен ерлік жолы ұрпақ жадында сақталып, есімі ру ұраны ретінде ғасырлар бойы жалғасып келеді.

Ескерткіш

Қарасай батыр мен Ағынтай батырға және олармен бірге шайқаста қаза болған сарбаздарға арнап қос күмбезді кесене тұрғызылған (1999).

Дереккөз туралы белгі

Мәтін «KZ портал: Қазақша рефераттар жинағы» мазмұны негізінде редакциялық өңдеуден өткізілді: қайталанулар қысқартылды, сөйлем құрылысы түзетілді, терминдер біріздендірілді.