Уәзір дереу бір шаштаразға барып
Халық ішіндегі хан
Ертеде бір үлкен шаһар болыпты. Сол шаһарды хан билеген екен. Хан күн сайын қарапайым киініп, жай адам болып, шаһарды да, базарды да аралап жүреді екен.
Базардағы жұмбақ адам
Бір күні хан базарды аралап жүріп, басына да, аяғына да бір-бір кесек алтын қойып жатқан адамды көреді. Бұған таң қалған хан бірнеше күн бойы оны сыртынан бақылап жүреді. Әлгі адам таңертең де, кешке де бір қалыпта: басына, аяғына алтын қойып жата береді.
Ақыры хан шыдамай сұрайды: — Сен қандай адамсың?
Әлгі адам басын көтеріп: — Мен ақыл сатушымын, — дейді.
Мың алтын тұратын бір ауыз сөз
Хан: — Олай болса, маған бір ақыл сат, — дейді.
Ақыл сатушы: — Әр ақылымның бағасы — мың алтын, — деп шарт қояды.
Хан санап, мың алтын береді. Сонда ақыл сатушының айтқаны мынау болады:
Не істесең де ойлап істе. Ойламай іс қылсаң, қор боласың.
Хан бұл сөзді ұмытпас үшін, ордасында көзге түсетін жердің бәріне, тіпті орамал мен дастарқанға дейін жаздырып қояды.
Алтын сапты ұстара
Бір күні хан шашын алдырмақ болып, бас уәзіріне: — Шаштараз алдыр, — деп әмір етеді.
Уәзір дереу шаштараз тауып: — Ертең келіп, ханның шашын ал, — дейді.
Ертең таңертең шаштараз ордаға келе жатқанда алдынан уәзір шығып: — Ханның шашын қандай ұстарамен аласың? — деп сұрайды.
Шаштараз: — Күнде ұстайтын жай ұстарамен-ақ алармын. Жақсы ұстараны мен қайдан табайын? — дейді.
Уәзір ашуланып: — Ханның шашын жай ұстарамен алуға болмайды. Мә, мына ұстарамен ал, — деп қалтасынан алтын сапты ұстара шығарып береді.
Сөздің салмағы және сақтық
Шаштараз қуанып, ханның құзырына келеді де шашын жібіте бастайды. Сол сәтте ол орданың әр жеріне жазылған сөздерді көзі шалып оқиды: «Не істесең де ойлап істе…»
Ішінен: «Уәзір берген ұстараның жайын білмеймін. Ханға зиян келтіріп жүрмейін. Үйренген өз ұстараммен алайын» — деп ойлап, алтын сапты ұстараны шетке қояды да, ағаш сапты қарапайым ұстарасымен қырындыруға кіріседі.
Бірақ хан мұны басқаша түсінеді: «Алтын сапты ұстараны аяды. Демек, мені қорлады» — деп іштей ашуланады.
Шашын алдырып болған соң хан ашуға мініп: — Дереу жендетті шақырыңдар! Бұл шаштараздың басын аламын! — деп әмір береді.
Шындық ашылған сәт
Не үшін жазықты болғанын түсінбеген шаштараз қорқып: — Тақсыр, басымды алсаңыз да ықтияр, бірақ кінәмді айтыңыз, — деп жалынады.
Хан: — Алтын сапты ұстарамен алмақ болдың, кейін оны аяп, жай ұстарамен алып мені қорладың. Кінәң — осы, — дейді.
Сонда шаштараз болған жайды түгел баяндайды: уәзірдің алдынан шығып, алтын сапты ұстараны ұстатқанын, ал өзі ордадағы нақылды оқып, күдіктеніп қалғанын айтады. Сондықтан сақтық жасап, өз ұстарасымен алғанын түсіндіреді.
Түйін
Ойлану — қорқақтық емес, сақтық. Кейде бір сәттік күдік адамның өмірін сақтап қалады.
Уәзірдің қастығы
Хан дереу жасауылдарын жіберіп, бас уәзірін алдырады да: — Бұл ұстараны шаштаразға сен бердің бе? — деп сұрайды.
Уәзір: — Мен бердім, — дейді.
Сонда хан шаштаразға: — Олай болса, осы ұстарамен уәзірдің шашын ал, — деп бұйырады.
Шаштараз уәзірдің шашын жібітіп, алтын ұстараны бір сипағанда-ақ уәзір жан тәсілім етеді. Сөйтсе, уәзір ханға қас екен: ұстарасын уға малып, ханның көзін жоймақ болыпты.
Әділ шешім
Шындық ашылған соң хан шаштаразға дән риза болады. Оған көп алтын-күміс сыйлық беріп, аман-есен үйіне қайтарады.
Ақылдың құны — алтынмен өлшенгенімен, пайдасы — адам өмірімен өлшенеді.
Бір ауыз нақыл ханның да, қарапайым шаштараздың да тағдырын өзгерткен еді.