Әке мен бала
Ыбырай Алтынсарин туралы қысқаша таныстырылым
Ыбырай Алтынсарин (шын аты — Ибраһим, 1841–1889) — қазақтың аса көрнекті ағартушы-педагогы, жазушы, этнограф, фольклоршы әрі қоғам қайраткері. Ол қазақ ағартушылық тарихында және ұлттық мектептің қалыптасуында өшпес із қалдырды.
Негізгі ұстаным
Білімді көбейту және оны туған халқының пайдасына жарату — оның өмірлік кредосы болды.
Еңбек бағыты
Мектеп ашу, оқу бағдарламасын жаңарту, мұғалім даярлау және оқулық жасау ісін жүйелі жолға қойды.
Қоғамдық көзқарасы
Әлеуметтік әділетсіздікке қарсы болып, білім мен тәрбиені қоғамды түзейтін күш деп білді.
Өмірбаяны
Ыбырай 1841 жылы 20 қазанда қазіргі Қостанай облысы аумағында дүниеге келді. Үш-төрт жасында әкесі Алтынсары қайтыс болып, атасы — белгілі би әрі старшын Балғожа Жаңбыршиннің қолында тәрбиеленді. Балғожа би заманның беталысын болжай отырып, табысқа жетудің жаңа жолы — оқу екенін түсінді. Сондықтан немересін Орынборда ашылатын орыс-қазақ мектебіне ерте жаздырды.
1850 жылы мектеп ашылғанда, қабылданған отыз қазақ баласының бірі — тоғыз жасар Ыбырай болды. Ол сабақты ынтамен оқып, 1857 жылы оқуын «өте жақсы» бағамен аяқтады. 1859 жылдың тамызына дейін туған елінде тілмаштық қызмет атқарды. Осы кезеңде ол қазақ қоғамының ішкі ахуалын тереңірек танып, халыққа пайдалы қызметтің жолын іздеді.
1859 жылы Орынбордағы Шекаралық комиссия төрағасы, шығыстанушы ғалым профессор В.В. Григорьевпен жақын танысты. Григорьев Ыбырайға қамқорлық танытып, өзінің бай кітапханасын еркін пайдалануға мүмкіндік берді. Ыбырай орыс әдебиетін, әлемдік ағартушы-педагогтердің еңбектерін, тарихи-танымдық кітаптарды үздіксіз оқып, білім қорын молайтты.
1860 жылы Жайықтың шығысындағы қазақтар үшін төрт бастауыш мектеп ашу жоспарланғанда, Ыбырай өзі сұранып Торғай мектебіне мұғалім болуға рұқсат алды. Мектеп бірден ашылмай, ол аралықта Ыбырай ел ішінде мектептің пайдасын түсіндіріп, балаларды өз үйінде оқытты. Торғай мектебі 1864 жылы ашылды.
Торғай мектебінің ашылуы туралы
Ыбырай Н.И. Ильминскийге жазған хатында: «Осы жылы қаңтардың 8-і күні көптен күткен ісім орнына келіп, мектеп ашылды… Мен балаларды оқытуға қойға шапқан аш қасқырдай қызу кірістім», — деп жазады. Бұл сөз оның мұғалімдік іске жан-тәнімен берілгенін айқын көрсетеді.
Әлеуметтік әділетсіздікке көзқарасы
Ыбырай ел ішіндегі теңсіздік пен әділетсіздікті көріп, зорлықшыл әкімдердің қылықтарын сынады. Қарапайым халықты қорғаштап, жемқорлықтың қоғамға зиянын ашық айтты. Ол қоғамды түзеудің ең сенімді жолы — білім мен тәрбие екенін терең түсінді.
Ағартушылық еңбегі
Мектеп жүйесін кеңейту
- 1876 жылы Петербург пен Қазанға барып, орыс ағартушылық жүйесін зерттеді.
- 1879 жылы Торғай облысы мектептерінің инспекторы болып тағайындалып, ағарту ісін кең көлемде ұйымдастырды.
- 1879–1883 жылдары Торғай, Ырғыз, Троицк, Ақтөбе уездерінде жаңа мектептер ашты.
- 1883 жылы Торғайда қолөнер мектебін ашып, техникалық білім берудің бастауын қалады.
Қыздар білімін қолдау
Ыбырай қазақ қыздарын оқыту ісіне ерекше көңіл бөлді. Бұл қадамды ол ескішіл әдет-салттарға қарсы, қоғамды ілгерілететін маңызды бағыт деп санады. 1887 жылы Ырғызда қыздар мектебін ұйымдастыруы — ағартушылық қызметінің ірі белесі.
Мұғалімнің рөлі туралы ойы
«Халық мектептері үшін ең керектісі — мұғалім… Тамаша жақсы педагогика құралдары да, ең жақсы үкімет бұйрықтары да, мұқият инспектор бақылауы да мұғалімге тең келе алмайды».
Оқулық жасау және «Қазақ хрестоматиясы»
Ыбырай мектептегі білім мен тәрбиенің басты құралы — ана тіліндегі сапалы оқу кітабы екенін жақсы түсінді. Ол балаларды таза тілге, ұқыптылыққа, адамгершілікке баулитын шағын көркем мәтіндердің маңызын жоғары бағалады.
Негізгі еңбек
1876 жылдан бастап «Қазақ хрестоматиясын» жазуға кірісіп, оны 1879 жылы Орынборда бастырып шығарды. Алғысөзінде бұл кітаптың орыс-қазақ мектептерінде оқитын қазақ балаларына арналған алғашқы оқу құралы болуын мақсат еткенін айтады.
«Қазақ хрестоматиясы» балаларға арналған өлеңдер мен шағын әңгімелерден құрастырылды: бірқатарын өзі жазды, біразын орыс оқулықтарынан еркін аударып, сондай-ақ халық әдебиеті үлгілерін іріктеп енгізді.
Өлеңдеріндегі ағарту идеясы
«Кел, балалар, оқылық!»
Бұл өлең жастарды білімге шақырып, оқудың адам өміріндегі орны мен пайдасын әсерлі салыстырулар арқылы түсіндіреді. Ақын білімнің сарқылмас байлық екенін, оған ерінбей еңбек ету арқылы жетуге болатынын айтады.
Оқысаңдар, балалар,
Шамнан шырақ жағылар.
Тілегенің алдыңнан
Іздемей-ақ табылар.
«Өнер-білім бар жұрттар»
Өлеңнің өзегі — озық мәдениетті елдерді үлгі ете отырып, қазақ жастарын білім мен өнерге ұмтылдыру. Ыбырай оқыған адамның мақсаты — өз халқының қажетіне жарау, елді ілгері бастыру деп біледі.
Өнер-білім бар жұрттар
Тастан сарай салғызды.
Айшылық алыс жерлерден
Көзіңді ашып-жұмғанша,
Жылдам хабар алғызды.
Табиғат лирикасы: «Өзен» және «Жаз»
Ыбырайдың «Өзен», «Жаз» өлеңдері табиғат көріністерін адам тіршілігімен байланыстыра суреттейді. Бұл — қазақ жазба әдебиетінде табиғат лирикасын қалыптастыруға бағытталған маңызды қадам. Ақын табиғаттың сұлулығы арқылы елді, жерді, Отанды сүю сезімін тәрбиелеуді көздейді.
«Өзен» өлеңіндегі бейнелеу
Ақын тау өзенін нақты әрі әсерлі суреттеп, оның жан-жануарға, адамға берер рахатын танытады. Табиғат пен адамның байланысы өлеңнің өн бойынан көрінеді.
Таулардан өзен ағып сарқыраған,
Айнадай сәуле беріп жарқыраған.
Жел соқса, ыстық соқса, бір қалыпта,
Аралап тау мен тасты арқыраған.
«Жаз» өлеңіндегі көңіл күй
Бұл өлеңде жазғы қыр тіршілігі, елдің қыстан кейінгі кең тынысы, көштің сәні мен қуанышы суреттеледі. Көктем-жаздың мейірімді шуағы тіршіліктің жаңаруымен астасады.
Бір малы шаруаның екеу болып,
Қыстаудан ауыл көшер алуан-алуан.
Күлісіп, құшақтасар, әзіл етер,
Әйелдер көш жөнелтіп кейін қалған.
Әңгімелеріндегі тәрбие өзегі
Ыбырай әңгімелерінің басты тақырыптарының бірі — еңбекті сүю және қадірлеу. Ол кейде өсиет-уағыз тәсілін қолданса, кейде өмір шындығын реалистік суретпен көрсетіп, баланың қоғамдық санасын тәрбиелеуді мақсат етті.
Еңбекке баулу
«Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш» әңгімесінде ұсақ жәндіктердің тынымсыз еңбегін балаларға үлгі етеді: «Сен де еңбек ет, босқа жатпа» деген ой айқын беріледі.
Еңбектің тәтті дәмі
«Атымтай жомарт» әңгімесінде молшылықта болса да еңбек етуді таңдаған адамның үлгісі беріледі: еңбектен тапқан дәмнің қадірі бөлек екені айтылады.
Тәжірибелік тәрбие
«Әке мен бала» әңгімесі аз жұмысты қиынсынудың соңы көп әуреге соқтыратынын көрсетеді: кішкентай әрекеттің өзі кейін үлкен жеңілдікке айналатыны меңзеледі.
«Бай баласы мен жарлы баласы»: өмірге икем мен төзім
Бұл әңгімеде көшкен ел жұртында қалған Асан мен Үсеннің бір тәуліктегі іс-әрекеті арқылы еңбекке икем, тіршілікке бейімделу, төзімділік мәселелері ашылады. Жарлы баласы Үсен — еңбекке ысылған, тапқыр; ал бай баласы Асан — қиындыққа дайын емес, икемсіз. Автор келешек еңбекқор, іскер жастар жағында екенін аңғартады.
Тәрбие және талап
«Бақша ағаштары» әңгімесінде күтім көрген ағаштың түзу өсетіні сияқты, баланың да тәрбиемен, бағытпен жетілетіні айтылады. Бұл ой талап ұғымымен тығыз байланысты: талаптанған адам ғана алға басады.
«Талаптың пайдасы»
Әңгімеде жас баланың сурет салуға ықыласы байқалып, сол талаптың арқасында үлкен шеберлікке жететіні көрсетіледі. Автордың түйіні: кім талап етсе, сол мақсатына жетеді.
Мейірімділік туралы әңгімелері
- «Мейірімді бала» әңгімесінде 13 жасар қыз әкесінің орнына өз қолын кесуді сұрап, ата-анаға деген махаббат пен жанашырлықты танытады.
- «Аурудан аяған күштірек» әңгімесінде Сейіт ауырсынса да, анасын қиналтпау үшін сыр бермей шыдайды: бұл — шынайы мейірімнің белгісі.
Негізгі шығармалары
Библиографиялық деректер
Төмендегі тізім мәтінде берілген дерекке сүйеніп реттелді (кейбірі толық көрсетілмеген).
- Начальное руководство к обучению киргизов русскому языку — Оренбург, 1879.
- Қазақ хрестоматиясы — Орынбор (мәтінде: 1906).
- Мәктубат — Қазан (жылы мәтінде толық берілмеген).