Орыс хан - қазақ хандығының іргетасын қалаушы

Орыс хан және Ақ Орданың дербестікке ұмтылысы

Орыс хан — XIV ғасырдағы Ақ Орданың көрнекті билеушілерінің бірі. Дереккөздерде оның шығу тегі мен өмірінің кей тұстары әрқилы баяндалады, алайда тарихи үрдістегі орны — Ақ Орданың саяси дербестігін нығайтуға бағытталған ұмтылыстарымен айқындалады.

Тегі туралы мәліметтер: деректер қайшылығы

П. Савельев, А. Ю. Якубовский, П. П. Иванов Натанзидің Муин ад-дин атты еңбегіне сүйене отырып, Орыс ханды Шымтай ханның ұлы, Жошы ханның немересі деп көрсетеді. Ал басқа деректерде (мысалы, «Бахр әл-Асқар», «Таурих-и гузилдайы Нусреатнама») ол Жошының 13-ұлы Тоқа Темірдің ұрпағы ретінде беріледі: Жошы — Тоқа Темір — Өз Темір — Қожа Бәдік — Орыс хан.

Таққа келуі және Ақ Ордадағы басқару үлгісі

Орыс хан әкесінен кейін 1361–1362 жылдары Ақ Орда тағына отырды. Ол мемлекетті өз бетінше басқаруға ұмтылды. 1368–1369 жылдары Ақ Орданың астанасы — Сығанақ қаласында бақыр ақша шығарыла бастауы мемлекеттік биліктің нығаюын және әкімшілік-шаруашылық жүйенің тұрақтануын көрсететін маңызды белгі ретінде бағаланады.

Қайтыс болған уақыты туралы пікірлер

Низам ад-дин Шамидің мәліметтері және басқа да деректер бойынша, Орыс хан 1376–1377 жылдары қайтыс болған. Кейбір мәліметтерде оның 1380 жылға дейін өмір сүргені айтылады. Соңғы деректерде Орыс ханның бұйрығымен Сарай қаласында шығарылған бақыр ақшалардың табылғаны да көрсетіледі — бұл оның билігі мен ықпалы белгілі бір кезеңде Еділ бойымен байланысқанын аңғартады. 1379 жылға қарай Ақ Орда мен Еділ бойындағы қалаларды Тоқтамыстың басқарғаны белгілі.

Сырдария бойы: қалалар мен егіншілік

Әбдіразақ Самарқанидің дерегіне сүйенсек, Орыс хан Сырдария бойындағы қалалар мен егіншіліктің дамуына үлес қосқан. Таққа отырған соң Ақ Орда ішіндегі өзара қырқысуларды тоқтатуға күш жұмсап, мемлекеттік тәртіп пен тұтастықты орнықтыруға ұмтылған.

Қақтығыстардың күшеюі: Әмір-Темір, Тоқтамыс және Ақ Орда

XIV ғасырдың 70-жылдарының орта шенінде Орыс хан Қажы-Тарханды (Астрахан) бағындырғаны, ал 1374–1375 жылдары Сарай қаласына ықпалын жүргізгені айтылады. Ақ Орданың саяси салмағынан қауіптенген Әмір-Темір Ақ Орда тағына өзіне жақын Тоқтамысты отырғызуға ұмтылды. Осы жағдай Ақ Орда мен Алтын Орда арасында қақтығыстар мен соғыстардың өршуіне түрткі болды.

Темір өзіне көршілес мемлекеттердің шаруашылық және әскери-саяси жағынан тәуелсіз болғанын қаламады. Сондықтан XIV ғасырдың екінші жартысында Шығыс Дешті-Қыпшақ пен Жетісуға бағытталған жорықтарды күшейтті. Бұл соғыстар жергілікті халықты қатты дүрліктіріп, өңірдің тұрақтылығына зор салмақ түсірді.

1374–1376 жылдар: қанды шайқастар

1374–1375 жылы Әмір-Темір Тоқтамысты әскерімен Ақ Ордаға аттандырды. Қақтығыс қанды шайқастарға ұласып, соғыс барысында Орыс ханның ұлы Қатлұқ-Бұқа қаза болды. Соғыстың соңында Тоқтамыстың әскері толық талқандалғанымен, Тоқтамыстың өзі аман қалып, қайтадан әскер жинап, тағы шабуыл жасаған. Алайда бұл әрекеті де сәтсіз аяқталды.

1375–1377 жылдар: шешуші кезең және белгісіз нәтижелер

1375–1376 жылдары Орыс хан соғысты түпкілікті аяқтауға бел буып, әскерін жинап Алтын Ордаға бет алды. Екі әскер Сығанақ маңында кездескенімен, күннің күрт суытуына байланысты шайқас болмағаны айтылады. Бір жылдан соң қарсыластар қайта кезігіп, соғыстың тура нәтижелері нақты көрсетілмейді.

Низам ад-дин Шами мен Шараф ад-дин Әли Йаздидің мәліметтері бойынша, осы кезеңдегі шайқастардың бірінде (1376–1377 жж.) Орыс хан қаза болған. Ал басқа деректерде оның 1380–1381 жылдары дүниеден өткені келтіріледі.

Тоқтамыстың күшеюі және Ақ Орда қалалары

1377 жылы Тоқтамыс Ақ Орданың астанасы Сығанақ пен Сауран қалаларын басып алды деген мәлімет бар. Низам ад-дин Шами Сығанақтың 1378–1379 жылдары жаулап алынғанын көрсетеді. Бұдан кейін Тоқтамыс Сарай-Берке мен Еділ бойындағы қалаларды бағындырып, Алтын Орда мен Ақ Орданың көптеген қалаларын өз иелігіне қаратты.

Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы