Түгел ауыл балалары

«Он сегізден тірі қалған үшеу» туралы орыс әні көпке мәлім. Оның тарихын естіген жұрттың бәрі көзіне жас алады. Мен 1942 жылдың көктемінде түсірілген бір суретті көрдім: жалғыз баласынан соғыста айырылған кемпір мен шалдың үйі. Әскерге жаңа алынған ауыл жастары. Қасап қырғыннан алпыс жетінің үшеуі ғана аман қайтыпты.

Мен оларды көрген жоқпын, бірге жүрген жоқпын. Сондықтан олардың өздері туралы дәл жаза алмаймын. Бірақ мен сол қыршын ерлердің панасыз қалған кәрі ата-аналарын білем; жетім қалған жас балаларын білем. Туып үлгермеген нәрестелерінің қазір нешеде болатынын, қандай азамат боларын да ойлаймын.

— Ал, ағайын, тегіс жиналсаңдар, сөзіме құлақ салыңдар, — деді басқарма. — Өздерің білесіңдер, мен жұмысшы әкелем деп кеттім. Ақыры мынадай болды. Үкімет біздің Бұлғыртау ауданының тоғыз колхозына елу төрт бала жіберген екен. Жер шалғай: мен барғанша ересектерін бөлісіп әкетіпті. Соның өзі жақсы болды. Жетісіп отырған ешкім жоқ, түгел кем-кетіктіміз. «Төрт-бес жұмысшы қосылса азаматтың орны толады» демей-ақ қояйық. Сондықтан ең ұсағынан таңдап алдым.

Жұрт дабырлап кетті. Басқарма мен есепші екеуі шүпірлеген бір арба бала әкелді дегенді жұрт жұмыс басында естіген. Рас болып шықты.

Жұрт жапырыла шегініп, есік алдын қоршай тұрды. Орталарын ашқанмен, кимелесіп, мүмкіндігінше алға шығуға тырысады: бірі қызық көрмек, бірі үміт жетегінде.

Ақыры басқарманың әйелінің ақ шаршысы көрінді. Бірақ сыртқа шықпай, көтерме киіз есікті жамылған күйі бөгеле берді. — Жүріңдер, айналайындар, бері жүріңдер. Аппақ қаздың баурынан тұрған сары үрпек балапандай, сап-сары шашты, сап-сары бала көрінді. Жұрттың дабыры пышақ кескендей тыйылды. Артынша бірінің соңынан бірі тізіліп, қара шашты, қоңыр шашты, жирен шашты балалар өріп шыға бастады. Күнге көздері шағылысты ма, әлде жадау киінген жат топтан именді ме — бәрі есік алдында ұйлығып қалды.

— Әй, қалқабастар, қорықпаңдар, бері жүріңдер, — деді басқарма. Қолынан бір-бірлеп жетектеп әкеліп, киіз үйдің күнес жақ қабырғасына қатарлап тұрғызды. Жаңа сілтідей тына қалған жұрт балалардың ішінде қоңырқай өңді, қара көзділері барын аңдаған соң, қайта күбір-күбір сөйлесіп, гуілдеп кетті.

Сұрақ болмады. Дәуренбек сөзді басқармаға берді. Басқарма ауыр күрсініп, ауылдың соғысқа кеткен қырық үш азаматының тағдырын айтты: әзірге оралғаны екеу-ақ; біреуі қолдан, біреуі аяқтан айырылып қайтқан; жиырма төртіне «қара қағаз» келген. Хабарсыз қаншама.

Бригадир Берден сөз алып, жұрттың көбі бала алғысы келетінін айтты. «Ертең-ақ ет-бауырымыз болып кетеді» деді. Басқарма бәрін өзі бөліп бермейтінін, әркімнің өзі таңдайтынын ескертті: реніш-өкпе болмасын.

Ат үстінде тұрған Ахмет шал жерге ширақ түсті. Жұртты жарып өтіп, балалардың алдына барды да, кідіріп қалды. Жетімдерді көзбен бір шолып шыққан соң, ең алда тұрған ағайынды Нартай мен Ертайға келді. Екеуі біріне-бірі тығыла құшақтасып тұр екен. Қолдарынан тартып еді — айрылмады. Ахаң тізесін бүгіп, екеуін бірдей бауырына басты, маңдайларынан сүйді.

Жұрт ду етті. Дәуренбек ашуланып тістенді. Ахмет шал баланың атын сұрады. — Зигфрид Вольфганг Вагнер, — деді Дәуренбек кекесінмен. Ахмет: «Келісті, жақсы ат екен» деді де, баланы ерге отырғызып, ауылды қақ жарып шаба жөнелді. Бұл — қазақта болмаған, бұрын өзінде де жоқ мінез еді: бір сәттік ызбар емес, бір сәттік серт секілді.

Ахаңнан кейінгі кезек келгенде Бөкең бала алудан бас тартты: «Бір рет ата-анасынан айырылып аңыраған баланы екінші мәрте жетім қалдырып, күнә арқалағым келмейді» деді. Сол сөзден соң жұрттың көңілі орнығып, абыр-дұбырсыз, у-шуыз келісті. Бала алғандар да, құр қалғандар да риза болды.

Ертеңіне-ақ «Ахмет көрші ауылдан Жақан молданы шақыртып, неміс баласының тілін кәлимаға келтіріпті» деген сөз тарады. Молда сыйға лақ сұраған екен: Ахаң шарт ашуланып, шайының аяғын да күтпей, үйден қуып шығыпты. «Хазіреті Ғали мың сан көпірді дінге кіргізгенде кімнен лақ алып еді?» деп боқтап, алды-артына қаратпай ауылдан асырып айдап тастапты.

Араға күн салмай кеңес басына барып, көптен бері сыртқа шығудан қалған Сейітбек қожаны алып келіп, баласын сүндетке отырғызған көрінеді. Жұрт тағы бір сойқанды күткен, бірақ ондай шетін хабар естілмеді. Қайта керісінше: «Ахаңның үйіне қатысы бар әйелдер қожаға қозылы қой алып кетіпті» десті.

Әйелдер қосылып өлең айтты. «Бір баладан» басталған ән әуені көп ұзамай мұңға ауысты. Жұрттың дәл осы күйіне дөп келетін, сөзі де қораш, әуені де олақ жаңа әндер басталды. Еркектер шыдай алмай сыртқа шықты: қараңғы түн, жымыңдаған сансыз жұлдыз — бәрі баяғыдай. Тек көңіл баяғыдай емес.

Әңгіме көбеймеді. Бірер шал күресті; ұзақ ырсылдап, ақыры екеуі де шаршап құлай кетті. Күлкі шыққанымен, үйдегі әйелдердің зарлы дауысы түннің астынан әлі естіліп тұрды.

Сонда орақшы Тілеубай: — Көкпар тартайық, — деді. «Жетіқараңғыда қайдағы көкпар?» деген сөзге қарамады. Семіз малдың терісін тақымына басып, қырға қарай қиқулап шаба жөнелді. Берден ашуланды: «Өзі өлсе бір сәрі, атты жазым қылады-ау» деді. Ақыры Ахаңның жиренқасқасы ғана жетеді деген сөз болып, Берденді соған мінгізіп қуды.

Той-сыяның әбігері басылған соң, бір күні қырманда жұрт тынығып отырғанда Ахаң сөз бастады: — «Еміс» деп, «орыс» деп, «қазақ» деп бөлу — пайғамбарға шет, құдайға күнә, — деді.

Ол көне әңгімелерді қозғады: көк аспан мен қара жер, жауынмен иіген топырақ, өсіп-өнген тіршілік, соңында бәріне иелік ету үшін келген адамзат туралы айтты. «Алғашқы адамдардың бәрі бір атаның баласы еді» деді.

Дәуренбек «қасқырдың күшігі қанша асырасаң да орманға қарап ұлиды» деген орыс мәтелін көлденең тартты. Ахаң оны баласына тұспалдау деп түсініп, «Әлі көрерміз» деді.

Ахаң жұрт бос отырмасын деп, бір әңгімені бастады. Сегізінші атасы Айбас батыр туралы: құба қалмақпен соғыста қолы ойсырап қайтқан кез, бір сыйлы кісінің бес ұлы бірдей қаза тапқан кез. «Бесеуі де көкөрім еді, артына тұяқ тастап үлгермеді, соған жылаймын» дегенде, батыр қайта аттанып, жауды түре қуып, олжаға мал емес, бойы арбаның күпшегінен аспаған балаларды ғана алып келген екен.

Ол атына мінді де, кетерінде: — Біріңнің бетіңе бірің жақсылап қараңдар. Мүмкін, табарсыңдар, — деді. Өзі қарқ-қарқ күліп, егінжайға қарай шоқыта жөнелді.

Жұрт бір-біріне үңіліп қарасты: әркім қасындағының бойынан бөтен белгі іздегендей болды. Бірақ аздан соң бәрі түсінді — мұнда қазақ емес ешкім жоқ екен. Содан кейін ғана жұрт тұтас күлкіге басты: бірі қиқылдап, бірі ысылдап, бірі қырылдап — тегіс күлді.