Ерте заманда бір шалдың Артықәлі деген жалғыз ұлы болыпты

Талаптың жолы: Артықәлі туралы хикая

Ерте заманда бір шалдың Артықәлі деген жалғыз ұлы болыпты. Көшпелі тіршілікте кедейшілік кешсе де, ақылды әке баласын талапты, ізденімпаз етіп тәрбиелейді. Олар күнкөріс үшін құмда өсетін сексеуілді отынға шауып, базарға апарып сатып күнелтетін.

Алғашқы қадам: өнерге шәкірт болу

Жасы он екіге толғанда Артықәлі әкесіне оқығысы келетінін айтады. Шал көп ойланып, сексеуіл сатудан түскен азын-аулақ қаржыны баласының қалтасына салып, батасын беріп қалаға шығарып салады.

Қалаға келген бала білім беретін мектепке бірден түсе алмайды: дайындығы жетпей, бір күйшіге шәкірт болып жалданады. Табиғи зеректігінің арқасында көп ұзамай-ақ күйдің қыр-сырын меңгеріп, әсіресе қобыз бен домбыраны шебер тартады. Бір жыл өткен соң ұстазы «бар білгенімді үйреттім» деп шығарып салады. Артықәлі шынайы алғысын айтып, ауылына қайтады.

Екінші ізденіс: шатырашқа ден қою

Әкесі баласының өнерлі болғанына қуанады, бірақ ауылда күйшілікке сұраныс жоқ екенін жасырмай айтады. Екеуі бұрынғы тіршілігіне қайта кірісіп, сексеуіл шауып, базарға апарып сата береді.

Арада уақыт өткенде Артықәлі тағы да оқуға барғысы келетінін жеткізеді. Әкесі тағы да қолындағысын беріп, қалаға аттандырады. Бұл жолы Артықәлі көп адамның шатыраш ойнап отырғанын көріп, қызығып қалады. Тиісті ақысын төлеп, үйретушіге шәкірт болып, бір жыл бойы бар ынтасымен машықтанады. Үйреніп болған соң ұстазына рахметін айтып, ауылға қайтады.

Әкесі қандай оқу бітіргенін сұрағанда, баласы шатырашты меңгергенін айтады. Шал көңілі құлазып: «Бұл да ауылға кәдеге жарамайды. Енді қасымда болып, тіршілікке көмектес. Жасым да келіп қалды» дейді. Артықәлі үнсіз келісіп, мал бағып, сексеуіл шауып жүре береді.

Үшінші талпыныс: білімге шын бет бұру

Тағы бір жыл өтеді. Көктем шығып, жер аяғы кеңігенде Артықәлінің көңілі қайтадан білімге ауады. Ол әкесінен соңғы рет бағын сынап көруге рұқсат сұрайды. Әкесі алғашында құлықсыз болса да, баласының талабын жықпай, бар қаржысын қолына ұстатып, қалаға жібереді.

Артықәлі ұзақ жол жүріп, бір қалаға жетеді. Бір қожайынның жеке мектебіне ақысын төлеп, зорға оқуға кіреді. Екі жыл бойы зеректікпен, табандылықпен оқып, бағдарламаны үздік аяқтайды. Ұстазы шәкіртінің қабілетіне риза болып, өз білгенін түгел үйреткенін айтады. Артықәлі бұдан әрі бөгелмей ауылына қайтады.

Үйіне келген соң әкесіне сауат ашқанын, жаза алатынын, ғылымның бірнеше саласынан хабары бар екенін қуана жеткізеді. Әкесі де ерекше қуанып: «Енді өзің ұстаз болып, ауыл балаларына білім үйрет» дейді.

Жол үстіндегі сынақ: керуен, дауыл және құдық

Артықәлі күзде балаларды жинап оқытпақ болады. Алайда жазда ауылына Үндістанға бет алған керуеншілер келіп, көп ақыға адам жалдайтынын жариялайды. Шалдың тұрмысы да нашарлап қалған еді. Артықәлі «күзге дейін ақша тауып, үйді оңдап алайын» деп әкесіне айтады. Әкесі келісіп, керуенбасыдан ақысын алып, баласын сапарға қосады.

Керуен Қызылқұмға түсіп, бірнеше күн жол жүреді. Кенет қатты дауыл тұрып, көшті тоқтатады. Құм үдей соғып, түйелерді көміп тастайтындай болады. Ауыз су да таусылуға жақындайды. Үш күннен кейін дауыл саябырсығанда, керуеншілер су іздеуге төрт адамды төрт тарапқа жібереді. Солардың бірі — Артықәлі.

Ол бір сайда өскен шиге кезігеді. «Шилі жердің суы жақын болады» деген әке сөзі есіне түсіп, топырағын уыстап көрсе — ылғал. Қазып қараса, кеуіп қалған тулақ шығып, оның астынан құдық аузы көрінеді. Ішінде су бар екен. Артықәлі белгі қалдырып, керуенге қайта шауып келеді. Басқалары су таппай сасып отырғанда, ол құдықты көрсетеді.

Керуен құдыққа келіп, қауға салғанда бірдеңеге ілініп қалады. Терең құдыққа түсетін адам табылмаған соң, Артықәлі өзі түсуге бел байлайды: ілінгенді босатып, су шығарады. Жан-жануар шөлін қандырып, ыдыстарын толтырады.

Құдық түбінде Артықәлі аяғына бір нәрсе батқандай болып қараса, жұдырықтай алтын кесектер жатыр екен. Ол жоғарыдан қауға түсіруді сұрап, алтынды да шығара бастайды. Мұны көрген керуенбасы ашкөздікке салынып, баланы құдық түбінде қалдыруды ойлайды: «шығып кетсе, алтынға таласады» деп қорқады.

Жер асты мекені: өнердің құдіреті

Артықәлі не де болса амал қылайын деп, жанындағы пышақпен құдық қабырғасын шұқылап, баспалдақ тәрізді із жасайды. Бір сәтте пышақ ұшы ағашқа тірелгендей болады. Кірпішті қағып көрсе, адам сыятын есік көрінеді. Есікті ашып кірсе, мамық төсекте шалқасынан жатқан қария бар екен. Артықәлі сәлем береді, қария қозғала қоймай, қолымен бір жақты меңзейді. Қараса, қабырғада әртүрлі саз аспаптары ілулі тұр.

Артықәлі қобызды алып, көңілді де шат, қайғылы да мұңлы күйлерді нақышына келтіріп тартады. Біраздан соң қария басын көтеріп: «Көңілдің шерін қозғап, бойға қуат бердің. Не тілегің бар?» дейді. Артықәлі басынан өткенін айтып, керуенге жеткізуді өтінеді.

Қария: «Мен жер асты патшалығының адал адамдарға қызмет ететін серігімін. Арқама мін, көзіңді жұм. Мен “аш” дегенде ғана аш. Бұл жайды ешкімге айтпа» дейді. Артықәлі келіседі. Зулап өткен үннен басқа ештеңе сезбей, «көзіңді аш» деген дауысты естігенде қараса — керуеннің оң қапталында тұр. Бейтаныс жан ғайып болады.

Керуеншілер таңырқап, «қалай шықтың?» деп сұрағанда, уәдесін бұзбаған Артықәлі «құдықтан баспалдақ жасап шықтым» деп қысқа жауап береді. Оны түйеге мінгізіп, жолдарын жалғайды.

Зұлымдықтың айласы: хат және құла ат

Түнде керуенбасы екі көмекшісімен Артықәліні қалай құрту жайын ақылдасады. Олар ханға хат жазып, «бұл бала қарақшылармен сыбайлас, бізді зиянға ұшыратты» деп жала жауып, барған бойда баланы өлтіруді сұрауға келісады.

Ертеңіне керуенбасы Артықәліні шақырып: «Ханға біздің аман келе жатқанымызды жеткізесің. Мына хатты өз қолыңмен тапсырасың. Хан сыйлық береді. Қазір тоқтамай жүр. Қалаған көлігіңді мін» дейді.

Сол керуенде түсі игі бір кісі түнде келіп: «Балам, бұлар сені жоқ қылуы мүмкін. Көлікке деп ана тұрған құла атты сұра. Басқасы жүріске жарамайды» деп ескертеді. Артықәлі құла атты таңдап, жолға шығады.

Далада жалғыз қонып, жалығып отырғанда, ханға арналған хат есіне түсіп, ашып оқиды. Ішінде өзін өлтіру туралы бұйрық екенін біліп, дереу амал табады: көл жағасынан қауырсын тауып, қалам жасайды; саусағын тіліп, қанымен хаттың екінші бетіне жаңа мазмұн жазады. Онда бұл баланың керуенді шөлден аман алып қалғаны, керуеннің көп алтыны бар екені, сондықтан баланы құрметтеп, жақсы сыйлау керектігі айтылып, керуенбасы болып қол қояды.

Сарайдағы тартыс: шатыраш және тағдыр

Артықәлі қалаға кештетіп жетіп, бас уәзірдің үйін іздеп табады. Бірақ уәзір хан сарайына кетіпті: күн сайын сарайда шатыраш ойыны ойналады екен. Хан елге жарлық шығарыпты: «Кім мені үш ойында екі рет ұтса — тақты да, қызымды да беремін. Ұтылса — сол жерде дарға асылады». Ол заманда шатырашты соғыс өнерімен тең санаған. Ханның мақсаты — елді қорғай алатын ақылды, ойшыл мұрагер табу.

Осы кезге дейін ханды екі рет ұтқан жан болмапты. Тақ пен қыздан үміттенген талай шебер дарға тартылған. Артықәлі де бағын сынамақ болып, сарайға батыл кіреді. Жиналған жұрттың арасынан өтіп, хан алдына келеді. Хан жас баланың батылдығына риза болып: «Не шаруаң бар?» деп сұрайды. Артықәлі шатыраш ойнайтынын айтады.

Хан: «Жассың, қыршыныңнан қиыларсың. Райыңнан қайт» деп тоқтатқысы келеді. Бірақ Артықәлі: «Ұтылсам — сыбағама ризамын» дейді. Ойын басталады.

Хан жеңілгенін мойындап, жарлығын бұза алмай, өнерлі балаға тағын ұсынады. Артықәлі салтанатпен таққа отырады да, керуеншілерге тойға жетерлік болсын деп шабарман жібереді, бірақ: «Бұдан өзге сөз айтпаңдар» деп бұйырады.

Әділ үкім және орындалған арман

Шабарман хабар жеткізген соң, керуенбасы жеделдетіп сарайға жетеді. Сарайға кіргенде олар кеше өздері жұмсаған баланың тақта отырғанын көріп, зәресі ұшады. Артықәлі жұрт алдында басынан өткеннің бәрін — құдықтан су тапқанын, алтынға қатысты ашкөздікті, жала хаттың айласын — түгел айтып береді.

Халық арам ниетті керуенбасы мен оның көмекшілерін дарға асуды талап етеді. Ақыры әділет салтанат құрады. Артықәлі ханның қызына үйленіп, ауылда қалған қайырымды да ақылды әкесін алдырып, ел басқару ісіне кіріседі. Осылайша ол өнерін де, білімін де, ақылын да бір арнаға тоғыстырып, мақсат-мұратына жеткен екен.