Мұқағалидай ақыны бар халық - бақытты халық
Мұқағали поэзиясы және рухани жауапкершілік
Қазақ тілін терең сезінетін адам Мұқағали поэзиясын сүймей қала алмайды. Ал Мұқағали жырын сүйген жанның еліне, жеріне адал болып, табиғатына жанашыр болуға ұмтылары анық. Мұқағали — халқына да, тіліне де, Отанына да жүрекпен қызмет еткен ақын. Сондықтан да оның мұрасы бүгін де ең көп оқылатын, ең көп айтылатын, ең көп ой салатын қазына болып отыр.
«Үш бақытым» — құндылықтар манифесі
Ең бірінші бақытым — халқым менің,
Соған берем ойымның алтын кенін.
Ол бар болса — мен бармын, қор болмаймын,
Қымбаттырақ алтыннан нарқым менің.
Ал екінші бақытым — тілім менің,
Тас жүректі тіліммен тілімдедім.
Кей-кейде дүниеден түңілсем де,
Қасиетті тілімнен түңілмедім.
Бақытым бар үшінші — Отан деген,
Кім мықты? — десе біреу, — Отан дер ем.
...Сөнген отың жалғанда барсың ба, жан?
Ойланбай-ақ кел-дағы, от ал менен.
Мұнда «халық», «тіл», «Отан» бір-бірінен бөлек ұғым емес: бірі әлсіресе, қалғаны да әлсірейді.
Қарасаздан туған жұлдыз
Қарасазда дүниеге келіп, қазақ поэзиясының сөнбес жарық жұлдызына айналған біртуар перзент — Мұқағали Мақатаевтың есімі әр қазаққа ыстық. Оның өлеңдері халық жадында ән болып шырқалып, жыр болып жатталды. Мұқағалидың жырлары адамға күш-қуат беріп, елді сүюге, жерді қадірлеуге, соған қашанда қамқор болуға тәрбиелейді.
«Адамзаттың бәрін бауырым деп» сүйе білу — адамдықтың биігі. Бірақ сол биікке ұмтылудың өзі туған топыраққа, ана тілге, өз болмысыңа адалдықтан басталатынын ұмытпау керек.
Тілдің қадірі: дерек, ой, жауапкершілік
Геральд Бельгердің ескертпесі
Қазақ тілін «қарабайыр» санайтын түсінікті сейілту үшін мынаны еске алған жөн: бір ғана «Абай жолында» Мұхтар Әуезов 16 983 сөз қолданған, ал Шекспир мен Байронның барша лексиконы шамамен 15 мың сөзді құрайды деген пікір айтылады.
Бұл дерек тілдің қуаты мен әдеби дәстүрдің байлығын бағалауға шақырады.
Түйін
Қазақ әдебиетінің дәмін татпай жатып, әлемдік әдебиетке ғана қол созу — өз тамырыңды тәрк етуге ұқсайды. Тілді менсінбеу — өзіңді менсінбеумен тең.
Тіл — халықтың басты белгісі
Тіл — қай халықтың болсын ең басты белгісі екенін Шоқан Уәлиханов та айтқан. Ал Альбер Камюдің «Иә, менің Отаным бар: ол — француз тілі» деген сөзі тілдің Отан дәрежесіне көтерілуі мүмкін екенін көрсетеді. Ендеше, ана тіліміздің осындай биікке жетуіне не кедергі? Көбіне — өзіміз: күнделікті қарым-қатынастағы немқұрайлылық, талғамсыздық, жауапкершіліктің аздығы.
Тазалық, табиғат және мәдениет
Ұлан-байтақ жерімізді ауыз толтырып айтқанмен, оны таза ұстап, қадірлей алмасақ, мақтанның салмағы жеңіл. Жаратқан қоршаған ортаны игілігімізге берген екен, табиғатты адал жолмен пайдалану — парыз.
Тазалық — мінез
«Тазалық — иманның жартысы» дегенді ескерсек, айналаны ластауға күш жұмсаудың қажеті жоқ. Көшеде түкіру, қақыру сияқты ұятты әрекеттер мәдениетке де, табиғатқа да қайшы. Егер біреу сіздің үстіңізге келіп түкірсе, бұл жағымды болмайтыны анық; ендеше, өз міндетін атқарып тұрған табиғатқа да сондай қиянат жасамау керек.
Кейде біз құлшылықтың мәнін де тарылтып аламыз: табиғаттың өзі Жаратушыны дәріптеп тұрғандай, ал адам сол үйлесімге кедергі келтіруді ар санамай жатады. Бұл — жүрек тәрбиесіне де қатысты мәселе.
Жаһандану дәуіріндегі ұлттық өзек
Мақалдың мәні
Авар халқында «Бір қолмен екі қарбызды ұстай алмайсың» деген мақал бар. Кейде біз бір қолға сыймайтын «қарбыздай» құндылықтарды қатар ұстаймын деп жүріп, өзіміздің төл тілімізді, дінімізді, ділімізді әлсіретіп аламыз да, жаһанданудың жетегіне ілесе береміз.
Ішкі іріткі туралы ой
Армян халқында «Қасқыр терісін ауыстырса да, қасқырлығын тастамас» деген тәмсіл бар. Ойланарлық тұсы — өз шаңырағымызға бүлік салатын ықпалдардың көбейгенін әрдайым аңғара бермейміз.
Марал Ысқақбайдың тұжырымы
«Кез келген пенде әйтеуір бір ұлттық дәстүрде тәрбиеленуі керек, әйтпесе, ол тасқа өскен қынадай рухани тамыр тартпайды. Бірде орыстың да, бірде қазақтың да дәстүрлі құндылықтарын бойға сіңірмеген адам ғасырлардан жалғасып жеткен киелі ұғымды шыбын қаққандай-ақ мансұқ ете салады» деген ой — бүгінгі күнге дәл келетін ескерту.
Қорытынды: үш бақытымызды бүтін ұстау
Мұқағали айтқан «халық», «тіл», «Отан» — ұран емес, аманат. Оны аяқасты ету — өз болашағымызды әлсірету. Өз халқын қадірлеген адам өзгені де құрметтей алады; ана тілін биік қойған ел ғана рухани тәуелсіздігін нығайтады; табиғатын таза ұстаған жұрт ғана кеңістігін берекеге айналдырады.
Өзімізден басталатын үш қадам
- Күнделікті өмірде ана тілді сауатты, әдепті қолданып, оны намысқа айналдыру.
- Қоғамдық ортада тазалықты нормаға айналдырып, табиғатқа зиян келтірмеу.
- Ұлттық дәстүр мен құндылықты тұрмыстық деңгейде ұстанып, ұрпаққа үлгі ету.