Қасқыр итке
Қызылқұмдағы түнгі қоныс
Ерте заманда Сырлыбек есімді кісінің бір бөлек ауылы Қызылқұмның бір алқабына келіп қоныпты. Әркім өз баспанасын тігіп, азды-көпті ас-суын әзірлеп, кешкі тамағын дайындайды. Басшы Сырлыбектің үйі ауылдың дәл ортасында екен.
Дастарқан жайыла бергенде, Сырлыбектің үйінің сыртынан біреу дауыстап, үй иесінің шығып жолығуын сұрайды. Сырлыбек шықса — жалғыз атты жолаушы. Ол қонуға рұқсат сұрайды. Үй иесі қарсылық етпей, қонақжайлық танытып қарсы алады.
Жолаушының сөзі
Жолаушы ұзақ уақыт қоныс іздеп, қаңғып жүргенін, бірақ жайлы орын таба алмағанын айтады. «Енді осы маңды шоламын, іздестіруімді жалғастырамын», — дейді.
Қасқыр мен иттің ұлығаны — жасырын ишара
Ұзақ күнгі көш-қоннан шаршаған ауыл да, жол соғып келген қонақ та қалың ұйқыға кетеді. Бір уақытта қонақ оянып, ауыл маңынан шулап ұлыған қасқырдың дауысын естиді. Оған қоса Сырлыбектің иттері де ұлып, айнала азан-қазан болып жатады.
Қонақ жай адам емес, ғылым-білімі бар жан болса керек: қасқыр мен иттің ұлысуында терең сыр жатқанын аңғарады. Ұлыған үннің «мағынасын» ол былайша ұғады:
Қасқырдың қоқан-лоқысы
Қасқыр итке: «Үйіңдегі қонағыңның атын жеймін. Сен шабаланбай тыныш жат», — дейді.
Иттің жауабы
Ит: «Қонағымның атына тисең, қазір хабарлаймын», — дейді.
Қасқырдың құпия ескертуі
Қасқыр: «Осы түні, таң білінгенде аулыңды жау шабады. Сонда сен жұртта қаласың. Хабарласаң — өзіңді жейміз. Үндемесең — саған тимейміз», — деп ұлиды.
Түнгі шешім
Мұның мағынасына қаныққан қонақ Сырлыбекті оятып, ауылды дереу көшіріп, басқа жерге ауып-қонудың қажет екенін ескертеді. Сырлыбек қонақ сөзін құп көріп, бүкіл ауылды түн ішінде жинап, алысқа — аулаққа қондырады.
Аман қалған ауыл және екі үйдің тағдыры
Таңертең ауылды түгендесе, екі үй көшкен жұртта қалып қойғаны белгілі болады. Іздеп барса, әлгі қалған үйлерді қарақшылар тонап кетіпті. Сонда ғана Сырлыбек қонағының жай адам еместігін түсінеді.
Сырлыбектің алғысы
«Сіз біздің ауылымызды жаудан арашалап, аман алып қалдыңыз. Мен сізге қарыздармын. Не бұйымтайыңыз бар? Қалауыңызды айтыңыз», — дейді Сырлыбек.
Қонақ іштей «итін алармын» деп ойлайды да, сыртқа білдірмей: «Кетерде айтармын», — деп қоя салады.
Ырыстың ауысуы: ит, туырлық, тоқты, бала
Сол сәтте ит жүгіріп келіп, үйдің туырлығын иіскелейді. Қонақ мұны байқап, «Ырыс итте еді, енді туырлыққа ауысты. Туырлықты алармын» деп ішінен түйеді. Дәл сол мезетте туырлықтың ит иіскеген жерін бір тоқты келіп жалайды. Қонақ тағы да аңғарады: «Енді ырыс тоқтыға өтті».
Қонақтың шарты
Қонақ Сырлыбекті шақырып алып: «Мен сенен басы артық ештеңе сұрамаймын. Мына тоқтыны сойып, етін түгел қазанға салыңдар. Басынан мен мүжіп, аттанайын. Бірақ бір шарт: бұл еттен менен бұрын ешкім ауыз тимесін», — дейді.
Сырлыбек тоқтыны сойдырып, әйеліне: «Піскесін, ешкімге таттырмай, түгелімен қонақтың алдына қой», — деп тапсырады. Әйелі етті қадағалап пісіріп, табаққа салып үйге кіре бергенде, Сырлыбектің кенже ұлы жүгіріп келіп, бастың құйқасынан бір жұлым алып, аузына салып жұтып жібереді.
Қонақтың түйіні
Қасиет кімде қалады?
Ас қонақ алдына қойылған соң, қонақ Сырлыбекке былай дейді: «Сенің итіңде зор ырыс бар екен. Жаудың шабатынын да сол ит арқылы білдім. Мен сенен итті қалармын деп едім — ит туырлығыңды иіскеп, қасиетін соған берді. Туырлықты алармын деп едім — оны мына тоқты жалап, бойына тартып алды. Содан соң тоқтыны сойғыздым. Егер оның басын елден бұрын мен жесем, ырыс маған ауар еді. Бірақ маған бұйырмады: жаңа мына балаң бастың құйқасынан бір жұлым алып қойды. Енді ырыс осы балада қалды».
Қонақ Сырлыбектің кенже ұлының маңдайынан сипап: «Өмір жасың ұзақ болсын», — деген екен.