Біріншісі - Жиренше шешенді Жәнібек ханның ақылшысы әрі досы етіп көрсететін әңгімелер
Жиренше шешен туралы дерек пен аңыздың тоғысы
Жиренше шешен (XV ғасыр) — қазақтың ақыл-парасаты мен тапқырлығы арқылы аңызға айналған ділмәр тұлға. Аңыз-әңгімелердің дерегі бойынша, ол Әз Жәнібек ханның тұсында өмір сүрген. Алайда тарихи жазбаларда Жәнібек ханның төңірегінде дәл осындай адам болғанын нақтылайтын дерек жиі ұшыраса бермейді.
Соған қарамастан, қазақтың әйгілі шипагер-ғалымы әрі әлеуметтік-саяси өмірге жүйрік тарихшы Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы «Шипагерлік баян» еңбегінде өз ортасы жайлы айта отырып, Жиренше шешенді де атап өтеді. Бұл дерек ауызша дәстүрдегі тұлғаның ел жадындағы орнының берік екенін аңғартады.
Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының сөзінен үзінді
«Өтейбойдақ Тілеуқабылдың ұлымын. Ата тегім — Ұлы жүз Зарман, Зарман ішінде Албан. Мекенім — Жетісу. Ауылымда құрбы-құрдас, таныс-білістерім аз емес. Жанымда Жиренше шешен, Жәнібек ханның қарашасымын…»
Фольклордағы орны және таралу аясы
Жиренше шешен есімі қазақ ауыз әдебиетінде ақыл мен парасаттың үлгісі ретінде берік орныққан. Ол туралы ертегілер мен әңгімелер қазақ фольклорында шамамен XV ғасырдан бастап кездеседі. Мұнда шешендік сөз үлгілерімен қатар, тұрмыс-салт сипатындағы сюжеттер де мол.
Аңыз желісінде Жиренше шешен дербес Қазақ хандығын құру ісінде ханға жәрдемдескен, пайдалы кеңес берген, әрі қара халықтың атынан сөйлеген тұлға ретінде көрінеді. Оның атынан айтылатын шешендік сөздер мен аңыз-әңгімелердің көбі уақыт өте келе халықтық мұраға айналып, бірнеше буынның өңдеуінен өтіп жеткен.
Өзге халықтар фольклорындағы бейнесі
Жиренше бейнесі тек қазақ арасында ғана емес, көптеген түркі тілдес халықтардың фольклорында да ұшырасады:
- Қарақалпақта — Жиренше шешен туралы аңыздар;
- Қырғызда — Жээренче чээчэн;
- Түрікмен нұсқаларында — ақылды, тапқыр әрі әділ Ийкренче туралы әңгімелер.
Жиренше туралы аңыздардың негізгі үш тобы
Зерттеулер Жиренше шешен есіміне қатысты аңыз-әңгімелерді мазмұндық тұрғыдан үш топқа бөледі:
1) Ханның ақылшысы әрі серігі
Жиренше Әз Жәнібек ханның кеңесшісі, досы ретінде суреттеледі. Бұл әңгімелерде ханға деген ел ықыласы да айқын сезіледі.
2) Әлеуметтік әділетсіздікке қарсы тұлға
Ол ханның зорлығын әшкерелейтін, әділет үшін сөзін тайсалмай айтатын тапқыр ой иесі ретінде көрінеді.
3) Күнделікті өмірдегі тапқырлық
Көпшілік арасындағы даулы сәттерде, тұрмыстық қақтығыстарда айтылатын әзіл-оспаққа толы ұтымды жауаптар топталады.
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының бағасы
«…Бір ауызды сөздің түбін, төркінін білемін деп іздегендіктен қалыңсыз бір ханның қызын алды. Өз ханының сатусыз, пұлсыз уәзірлігін алды. “Жігіттікте жаннан кеш те іс қыласың: өлесің, өлмесең — кісі боласың!” — деп бұрынғының айтқаны осы!»
Қарашаш сұлу: ақылдың көркімен теңесуі
Жиренше атымен байланысты ең көп тараған әңгімелердің бірі — оның көркіне ақылы сай, дана қыз Қарашаш сұлуға үйленуі. Бұл сюжетте сөздің салмағы, ойдың тереңдігі және адам танудың нәзік қырлары ерекше көрінеді.
Өткел туралы жұмбақ сөз
Аңыз бойынша, Жиренше жолаушылап келе жатып, ауыл маңындағы өзеннен өте алмай дағдарып тұрады. Сол сәтте су алуға келген қыздан өткелді сұрайды. Қыз: «Алыста болса — жақын, жақында болса — алыс» деп жауап береді.
Жиренше «жақын» деген өткелге түсіп, аты омбылап, былғанып қайтады. Кейін «алыс болса да жақын» деген өткелді таңдап, оп-оңай өтіп кетеді. Осы арқылы қыз оның сабырын да, аңғарымпаздығын да сынағандай болады.
Тұз бен көже: тәкаппарлықты тезге салу
Үйге кірген соң, Жиренше ашығып келгенін айтып, «тамағыңның тәттісін бер» дейді. Қыз: «Ащы да болса — тәтті, тұщы да болса — ащы» деп жауап береді.
Жиренше «ащы да болса тәттіні» сұрағанда, қыз бір уыс тұз әкеліп қояды. Артынша тұзы жоқ қара көже құйып береді. Сонда ғана Жиренше өз сөзінің орынсыздығын ұғып, үй иесінің жөн-жосыққа сай ықыласын күтпей, «ең тәттіні» талап еткеніне ұялады. Осыдан кейін ол Қарашаштың есті, терең ойлы жан екенін танып, ақыры айттыруға бел буады.
Ханның сыны және Жиреншенің тапқыр жауабы
Қарашаш сұлу елге данышпандығымен танылған соң, хан қызғанып, Жиреншеге қырын қарайды. Аңызда ханның Жиреншені сөзден сүріндіруге тырысқан бірнеше сынағы айтылады.
Қазды әділ бөлісу
Бір күні хан алдына пісірілген қаз қойдырып, Жиреншеге: «Маған, ханымға, екі балама және өзіңе — біріне артық, біріне кем қылмай бөліп бер», — деп әмір етеді.
- Ханға қаздың басын береді: «Сіз — елдің басы».
- Ханымға мойнын ұсынады: «Хан ханымсыз болмайды, құс мұрынсыз болмайды».
- Екі балаға екі қанатын береді: «Балалар — әкенің қанаты».
- Өзіне орта денесін қалдырады: «Мен — орташа адаммын».
Қаңбақтың «көшіп-қонуы»
Көп ұзамай хан далада домалап бара жатқан қаңбақты көріп, Жиреншеге: «Барып, қаңбақтың көшіп-қонуы қайда екенін сұрап кел», — деп жұмсайды. Жиренше қаңбақты қуып жетіп тоқтатып, қайта оралып:
«Көшерімді жел біледі, қонарымды сай біледі», — депті.
Қарашаштың айласы: ханның ниетін қайтару
Аңыз желісінде хан Жиреншені қалайда тұзаққа түсіре алмай, ақыры оны жойып, Қарашашты алуды ойлайды. Мұны сезген Жиренше қамығып жүргенде, Қарашаш: «Қайғырма, бір ақыл табылады», — дейді де, екі күннен соң ханды, билерді және нөкерін қонаққа шақыртуды ұсынады.
Жиреншенің кедейлігі туралы да ел ішінде сөз қалған: күндіз хан ордасындағы сән-салтанатты көріп, кешкісін өз қара лашығына оралып, «Ай-һай, менің өз үйім — кең сарайым боз үйім» дегені айтылады.
Сүт-қаймақтың сыры
Қонақ келгенде Қарашаш ханның алдына азғана сүт-қаймақ қояды. Хан шынашағымен ғана ауыз тиіп еді, бұрын-соңды татпаған ерекше тәтті дәмге таңырқайды. Сұрағанда Қарашаш:
«Жарлы екенімізді білесіз. Сый-құрметтің жөнін ойлап, дүниедегі тамақтың асылы — адамның сүті шығар деп түйдім: бала бірнеше жасқа дейін емшек сүтімен өседі. Сондықтан өз сүтімді сауып, осы қаймақты жасадым», — дейді.
Дәстүр бойынша, емшек сүтін ішкен әйел ана орнына саналатындықтан, оны әйелдікке алуға болмайды. Осы жауап ханның ойындағы арам ниетті бір-ақ сәтте тоқтатады.
Аңыз соңында хан Жиреншені шақырып, істеген қиянаты үшін кешірім сұрап, көп мал сыйлағаны айтылады.
Қорытынды ой
Жиренше шешен туралы әңгімелер — тек тапқырлықты дәріптеу ғана емес, сөз мәдениетін, әділдікті, адам тануды және парасатты әрекетті ұрпақ санасына сіңірген халықтық мектеп. Сол себепті Жиренше есімі ғасырлар бойы ұмытылмай, бүгінгі күнге дейін жетіп отыр.
Дереккөз ретінде көрсетілген белгі: «KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы».