Көздері әлі таңулы

Ел Көксеңгірдің күнгейінде, жайлауда жиын отырған көп ауылдың кешкі жылқылары суға келіп, алды өріске бет алған мезгіл еді. Жаңа жамыраған қойлар дүниені у-шу қылып, мазаны алған соң, біз ауыл иесі Жортар ақсақалмен әңгімелесіп, құдықтың желке жағындағы тастақ төбенің басына қарай аяңдай шықтық.

Оңтүстік жақтағы жазықта жапырлап отырған көп ауыл айналасында шұбыртып жүрген малымен бірге бірқалыпты жасыл даланың өңін түрлендіріп, көз қуантып тұрды. Көкжиектен асып бара жатқан күн соңғы алтын шұғыласын төгіп, ауылдың кешкі қызулы тіршілігін одан сайын ажарландырғандай. Төбеге жақындаған сайын көз алдымыздағы көрініс кеңейіп, қыр өмірі өз шулы, өз шырайлы шағын көрсеткендей болды. Мөлдір ауа мен сұлу сурет көңілге белгісіз бір үміт ұялатып, қиялды тербетеді.

Сол бір үйлесімді сәтке не жарасар еді деп ойлап келе жатып, көңіліме бұрыннан жүрген тілек оралды: қасымдағы Жортар ақсақалдың ерте заманда басынан кешкен бір оқиғасын тыңдау. Жортар жас шағында осы өңірдің айдынды қолбасы, батыры болған деседі. Ол кезде маңайдағы ел оның атағынан именген. Тыным-тыныштықты білмеген, барымта мен соғыс десе алағызып, қол-аяққа тұрмайтын қызулы жас болыпты. Батырлығына қоса, ауызға ілінген найзагер екені де айтылатын.

Мен бұл сипаттарды бұрыннан еститінмін. Ал сол батырдың қартайған шағын көргенде, алыста қалған ескі күннің көмескі көлеңкесі көз алдыма келетін. Сүйегі ірі денесі апсағайланып, үлкен басы мен келбетті жүзі салқын сабырмен маңғаздана түсіп, туа бітті кесек болмысын бір көрген адамға-ақ аңғартатындай. Көп бейнет пен көп жылдың ізі болған терең әжімдері тентек күндердің таңбасындай көрінеді. Ыстық күнге оңғандай сарғыш тартқан отты көзі, үлкен құлағы, кесек мұрны — бәрі оны ескіліктің тірі белгісіндей көрсетеді. Жортарды «ескінің шын сарқыты» дейтіндер сондықтан да көп.

«Өзім қатты қорыққан бір жерім болды…»

Жортар ақсақал соғыс пен ұрыс-төбелесті тізбей, бір ғана қорыққан сәтін айтуға бекінді. Жас кезінде пәле аты шыға қалса, іздеп барып соғатын. Ол уақытта ел ұзақ жорыққа көп қол болып шұбатылып шықпайтын, көбіне жалғыз-жалғыз аттанатын. Тарбағатай асып, Қара Керейді, Семіз Найман — Мұрынды торитын кездер де болған.

Бір жылы қарашаның кезі, күз жаңбырлы шақ. Сыбан еліне жеткенде, сол елдің Төбет деген батыры есіне түседі. «Менімен кездесуге ізденіп жүр» дегенді бұрын естіген. Жай ғана ерігіп, бір шайқасып кетпек болып, бір түнде оның ауылының тұсына келеді.

Сол күні түстен бері дамылсыз жауын құйып тұрған. Кеш бата ашылар ма деп еді — ашылмады. Үстіне қара суық жел гуілдеп соғып, түн тастай қараңғы тартады. Бірақ Жортардың бір қасиеті — ақ боранда да, тұнжыраған меңіреу түнде де адаспайтын.

Жел жағында алыста жатқан қалың жылқының сарыны естіледі. Астында «есік пен төрдей» ақ боз аты бар, алысшыл, төкпектеп шабатын мықты жылқы. Қатты жаңбырдан жылқы да жиреніп, ығысып келе жатқанда бір мезетте осқырып тұра қалады. Алдынан қарауытқан бірдеңе көрініп, жақындай бергенде төрт құлақты бейіт екенін аңғарады. «Сыбанның моласы болар» деп, жаңбыр айыққанша паналай тұруға бекінеді.

Тағы да тырс етіп, бейіт іші бұрынғыдан да жарық болып, артынша бәсеңдегендей көрінеді. Сол сәтте қараңғы бұрыштан өз өмірінде көрмеген, атын да естімеген бір «пәле» елестейді: қап-қара, тырдай жалаңаш, еңгезердей алып, шашы бұрқыраған. Ең қорқыныштысы — аузы: ырсиып, қып-қызыл оттай жанып тұрғандай, ақсиған тісі қалың қараңғыда бірден шаншылады. Аузынан от бүркіп тұрғандай көрінеді.

Дәл бір мезетте әлгі «пәле» қыбырлап, өзіне қарай жылжығандай болады. Тырс еткізіп айналаны жап-жарық қылып, қараңғыда құтырғандай ақырып келіп, иығынан басады. Ұзын салалы қара саусақтары бүркіт тұяғындай бүрісіп тұрғандай көрінгенімен, тегеуріні қатты болса да, қолы — адам қолы секілді. Сонда әлгі біреу әмірлі дауыспен: «Киіміңді тастап, көрге кір. Сен өлдің!» — дейді.

Даусы кісінің даусы екенін аңғарған соң, Жортардың жүрегі орныға бастайды. Сүйрей бастағанда, екі қолынан ұстап, алыса түрегеліп: «Мен киімімді тастағанда, сен киетін шығарсың?! Мен туғанда да шешем еркек бала таптым деп қалжа жеген, құдай-ақ!» — деп жағаласа кетеді.

Қараңғы бейіттің ішінде екеуі үнсіз арпалысып, екі аюдай қапсыра құшақтасып қатып қалады. Біраздан соң опыр-топыр болып, кезек-кезек қайратқа басып, алысады. Жортардың байқауынша, әлгінің күші соншалық басым да емес. Бір сәт қуатын жиып, тік көтеріп алып, жерге сілкіп, үстіне мініп алады да, кеңірдегін қыса түсіп, семсерге ұмтылады.

Семсер жарқ ете бергенде, әлгі адам: «Ой, сен Жортармысың? Жұдырығыңнан таныдым ғой!» — дейді. Сол арада Жортар да танып, семсерін тастай салады. Әлгі — Тоғай бойындағы Бура-Алтаяқ деген батыр болып шығады. Бұрын жорықта кездесіп, бір табақтан дәм татқан тату адам екен.

Қорқыныштың «құпиясы»

Сөйтсе, Бура-Алтаяқ Сыбанды торып келіп, күндіз қарауылсыз жатқанда Төбет ұстап алып, бір айдай тұтқында ұстаған. Сол түні қашып шығып, жауын-шашынды суықта бейітті пана қылыпты. Киімі жұқа болғандықтан тоңған, әрі Жортарды көрген соң «құдай жұмсақ жем берді» деп айламен киімін тартып алмақ болып, үстіндегі киімін әдейі шешіп тастапты. Қару да жоқ.

Оның бар «сиқыры» — елінен алып шыққан бір сауыт сіріңке екен. Тырс етіп, бейіт ішін жап-жарық қылатын мезеттерде сіріңкені жағып, отын аузына тығып үрлей қоятын көрінеді. Жортардың зәресін алған «ырсиған от ауыз» — сол сіріңкенің кесірі болып шығады.

Біз де ақсақалдың шын күлкісіне қосылып, қас қарайып қалғандықтан ауылға қарай беттедік.

Бір жылы шілденің аяқ шенінде жайлауда отырған қалың елден түс ауа шығып, қалаға қарай бес кісі келе жаттық. Бәріміз салт аттымыз. Қала — біздің жайлауымыздан үш күншілік жерде. Ішіміздегі үлкеніміз Сүлеймен мен оның замандасы Қали еді. Екеуі ауылнайдың жер жайындағы приговорын алып, қалаға арыз бергелі бара жатқан. Біз екі жігіт оқуға барамыз. Бесінші жігіт — Бейсембай, бәріміздің атқосшымыз.

Ауылдан аттанарда елді қимай бөгеліп, ақсақалдардың «жүрейік» деген мезгілінен кеш шыққан едік. Өз ауылымыздан ұзай бергенде Сүлеймен ақсақал жолдың ыңғайын айтты: «Бүгін кешке таудың күнгейіндегі елдің біріне түсіп, ас ішіп аламыз да, түн қатып жүріп кетеміз. Түнде жүріс адамға да, атқа да жеңіл» — деді. Біз үнсіз келістік.

Ымырт жабыла таудың күнгейіндегі үш-төрт ауылдың біріне келіп түстік. Ақсақалдар күні бойы үй иесімен әңгімелесіп отырды. Біз шай ішкен соң, түнгі жүріске дейін аздап ұйықтап алмақ болып жаттық. Бірақ көпке дейін көз ілінбеді: бүгін шыққан ауылдың жазғы қызығы, жайлаудың желігі мен рақаты көз алдымнан кетпей қойды. Ақыры қалғып барып ұйықтап кетіппін.

Оянсақ, ет дайындалып, алдымызға қойылыпты. Үйдің іші алакөлеңке: жеке шам жоқ, жарық қып тұрғаны — қазан-ошақ астындағы тезек оты. Ол кейде өшуге айналып бәсеңдеп, кейде жалыны ұлғайып лаулап, үйдің өңін бірде қоңырқай, бірде жадыраңқы қылып құбылтады.

Ұйқылы көзбен тамақтанып алып, өзімізді зорлықпен сергітіп, атқа қондық. Кештен бері отта тыныққан аттар түнгі жүріске көңілді: ығысып, жіті жүріп келеді. Бүгінгі түн жарық, айлы; майда ғана тыныс алған, қалғып тұрған түн. Тау ішіндегі өзен сылдыр қағып, жас жыланша сумаңдап, нәзік тілмен бір сыр айтып еріп отырғандай.

Түн ортасы ауып, таңға таяу бір жеңіл ұйқының шамасы қалғанда таудың тең жармасынан өттік. Алдымыздан Қоянды тауының ең биік сілемі — Текшенің қара қошқыл басы көрінді. Жолдың азайғанын сезіп, бәріміз де серги бастадық.

Сол кезде Сүлеймен ақсақал Текшенің басына көз тастап, бір әңгіме есіне түскендей бізге бұрылды: «Балалар, жол да қысқарып қалды, ұйқы да қысып келе жатқан шығар. Жол қысқарту үшін бір әңгіме айтайын» — деді. Біз ықыласпен тыңдауға ыңғайландық.

Сүлейменнің ескі тентектігі

Сүлеймен ақсақал жас кезінде, ел ішіндегі құрбыларының әуеніне еріп, ұрлыққа араласқанын жасырмай айтатын. Ол заманда алысқа топтанып аттану, қиын жол көру, «жауынгерлік» көрсету — қолы бос, желік қуған бозбалаға қызықтың бірі саналыпты. Сүлеймен сол ретпен бірнеше жыл аты шыққан тынымсыз ұры болып жүріп, кейін тоқтаған екен.

Сол күндері қолбасы Жобалай батыр болады екен. Атағы шығып тұрған, отыздың ар жақ-бер жағындағы кезі. Аттанар күні бізге астыртын кісі жіберіп: «Пәлен күні аттансын, пәлен жерде табысамыз» деп хабар салатын. Айтқанын екі қылмай, қуанып шығатынбыз. Сөйтіп алыс елге кетіп, бір ай, жарты ай жүріп қайтатын кездер өтеді.

Бір күні ел жайлауда отырғанда, Сүлеймен бәйгі торы атын әбден бабына келтіріп, «енді бір қызығын көрсем-ау» деп тұрғанында, құдық басына бір жігіт келіп Жобалайдан хабар әкеледі: «Бүгін түнде не қылсаң да Текшенің бауырына жет. Өзге жұрт сол жерде жиылды. Ертең кездесетін жау бар» — депті. Үлкендер көрсе жібермейтін болған соң, Сүлеймен ұрланып жөнеледі.

Белгіленген жерге жетсе, жұрт аттарын өре салып, қарауылсыз, бейқам жатыр екен — кісі көп жиналып қалыпты. Сүлеймен оларды бір қорқытпақ болып қиқу салып, «Қапта-қапта!» деп тиіп өтеді. Аттар үркіп, жосып кетеді; бірталайы сасқалақтап бұғып қалады. Ол араласып жүріп, бір-екеуін төбеден сойылмен нұқып, «Бас-көзді!» деп те үлгереді. Ешкім танымаған.

Бір мезет артына қараса, жалаң аяқ, жалаң бас, қолында басы шәугімдей ұзын қайың шоқпары бар Жобалай: «Уә, кәпір-ай! Жасанып жатқан топқа жалғыз шабатын сен — Жобалай шығарсың!» — деп жетіп келіпті. Сүлеймен шошып кетіп, бетіне қарап күліп жібергенде, Жобалай танып қояды.

Жұрт жиналып, әңгіме басталады: қайда барамыз, не істейміз? Жобалай жайды ұқтырады. Соңғы кезде бәрін өштендірген бір жағдай бар екен: Найман ішіндегі Мырзатай ауылы Жобалайдың інісі Сыпатайды жол үстінде ұстап алып тонап, өлімші қылып сабап, бір тасқа тығып кетіпті. Ол зорға тірі қалып, екі айдай емделген. Сол үшін елдің кегі қайнап жүрген.

Жобалай жаңа хабар алыпты: Мырзатай ауылының бір «мырзасы» ойдағы Матайда қалыңдық алып, көп жасау-жабдықпен ұзатып келе жатыр екен; бір-екі күнде біздің елдің тұсымен өтпек. Жобалай жұртты соны тосуға жиған.

Әңгіме осылай өрбігенде, бәрі қуанып, «енді қашан соқтығамыз?» деп асығады. Ақылдаса келе, тосатын жерді Төбеттің Қызылы деп белгілейді. Түс ауа сонда барып орнығып, қарауыл қояды. Кеш батқанда, қарауылдағы кісі биіктен қол бұлғап белгі береді. Жұрт атқа тұра жүгіріп, әп-сәтте мініп үлгереді. Сол кезде қарауылдағы біреуі келіп: «Құда-құдағилардың жиырма қаралы кісісі топталып келе жатыр…» — деп хабарлайды…