Махамбет шығармалары

Махамбет Байұлы бірлестігінің ішіндегі Беріш руының Жайық бұтағынан. Шежірелік деректерде Нәдірден Мәлі (кейбір нұсқада Құлмәлі, Құлманияз) тарайтыны айтылады. Мәлінің қазақ әйелінен Өтеміс пен Шыбынтай, қалмақ әйелінен Қобылай туған. Өтемістен — он ұл, Шыбынтайдан — төрт ұл, Қобылайдан — үш ұл өрбіген; Мәлі өзінен он жеті немере көрген делінеді. Бұл әулет Тайсойған құмындағы іргелі ауылдардың бірі болған.

Атасы Құлмәлі мен әкесі Өтеміс өз дәуірінде ел ішінде ықпалды тұлғалар саналған; Құлмәлінің тұқымынан би де, шешен де шыққан. Махамбет көшпелі қоғамдағы көсем тұлғалардың айқын бір үлгісі ретінде танылды: ол өскен өңірдің Қамбар батыр, Ер Тарғын, Сыпыра жырау, Асанқайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Жиембет, Доспамбет секілді ірі тұлғаларының мұрасын бойына сіңіріп өсті.

1837–1838: шайқастар мен ауыр бетбұрыс

1837 жылғы қарашада көтерілісшілер Бекетай құмында күш-қуаты басым Гекке әскерімен соғысып, жеңіліске ұшырады. Бұл оқиғалардың ізі Махамбеттің «Соғыс жыры» секілді толғауларында, сондай-ақ «Жабығу», «Ереуіл атқа ер салмай» тәрізді шығармаларында күйзеліс пен күрескерлік рухтың қатар өрілуі арқылы көрініс табады.

1838 жылғы 12 шілдеде Ақбұлақ бойындағы шайқаста Исатай қаза тапты. Осыдан кейін Махамбет Хиуа жақта шамамен екі жыл жасақ жинап, қозғалысты қайта жандандыруға ұмтылғанымен, ойлағаны жүзеге аспады.

Көтеріліс басылғаннан кейін Махамбет Жем, Жайық, Маңғыстау, Хиуа өңірлерін паналап жүріп, ел ішінде бой тасалады. 1841 жылғы 4 наурызда белгісіз біреулердің көрсетуімен Тілекеев деген қазақтың үйінде отырған жерінде қолға түскені айтылады. Орал әскері жасағы оны Калмыков маңында екі аптадай қамауда ұстап, 1841 жылғы 17 наурызда Орынборға айдатқан.

1841–1845 жылдар аралығындағы өмірі туралы дерек мардымсыз. 1845 жылдың ақпанында баласы Нұрсұлтанды оқуға орналастыру ниетімен Орынборға барғаны, соның салдарынан іс қайта қозғалғаны айтылады. Кіші жүздің батыс бөлігін басқарған Баймағамбет Айшуақұлының қудалауы күшейіп, Махамбетті ұстауға арнайы қарулы адамдар жіберілген. Ақын 1846 жылы қаза тапты; деректерде оны хорунжий Төрежан Тұрымұлының қолынан мерт болды делінеді.

Махамбет — халықты патшалық әрі хандық өкіметке қарсы қарулы көтеріліске шақырған алғашқы қазақ ақындарының бірі. Оның бейнелі, отты толғаулары негізінен Шалкиіз, Сыпыра, Доспамбет, Қазтуған секілді батыр жыраулар дәстүрімен сабақтас. Жәңгір хан мен Баймағамбет сұлтанға арналған өлеңдерінде үстем тап өкілдерін ащы мысқылмен әшкерелеп, ел басындағы ауыртпалықты «Мұнар күн» тәрізді жырларында ашына суреттейді.

Махамбет толғаулары халықтық нақылға, өмірлік түйінге, философиялық пайымға бай. Ол жыраулық поэзияның көркемдік әлемін кеңейтіп, жанрлық тұрғыда сатира, элегия, монолог, арнау секілді сипаттардың орнығуына ықпал етті. «Халық қозғалса, хан тұрмайды тағында» деген түйін — оның поэзиясындағы саяси-әлеуметтік ойдың өткір формуласы.

Ақын өлеңдерінің халық арасына таралуына әр дәуірдегі айтушылар мен ақындар әсер еткен: Ш. Жарылғапұлы, Қуан ақын, Кішкене Қобыланды, Қубала, Лұқпан, Мұрат, Ығылман секілді есімдер аталады. Махамбет жырларында араб, парсы, орыс сөздері жиі кездесіп, шағатай тілдік қабаттарының ұшырасуы да оның жазба-ауызша дәстүр тоғысындағы поэтикасын аңғартады.

Махамбет шығармалары — бұқара өмірінің рухани-поэтикалық шежіресі әрі шаруалар қозғалысының шынайы бейнесі. Ол дәуір шындығын көрсетуімен қатар, асқақ рухтың, еркіндікке сенімнің поэтикалық үлгісін қалыптастырды. «Мұңайма», «Желп-желп еткен ала ту», «Жайықтың бойы көк шалғын», «Ұл туса», «Толарсақтан саз кешіп» сияқты туындыларда осы рух айқын сезіледі.