Тағы бір өзекті мәселе, Каспий теңізінің экологиясын қорғау бойынша атқарылған жұмыстар жайы
Қоршаған ортаны қорғау мәселесіне келгенде, облысымызда атқарылып жатқан жұмыстар аз емес. Дегенмен проблемалардың бірінен соң бірі туындап отырғанын да жоққа шығаруға болмайды. Осы материалда өңір үшін аса өзекті үш бағытқа назар аударамыз.
1) Қошқар-Ата қалдық қоймасы: өңірдің басты экологиялық түйіні
Өңірдің ең ірі экологиялық проблемаларының бірі — Қошқар-Ата қалдық қоймасы. Бір кездері мұнда Каспий аймақтық тау-кен металлургия комбинатының үш зауытынан 105 млн тоннадан астам өндірістік қалдық жиналған. Бұл өз кезегінде жиынтық белсенділігі 11,2 мың кюри болатын және көлемі 51,8 млн тонна әлсіз радиоактивті қалдықтың жиналуына әкелген.
Тарихи және аумақтық тәуекелдер
- Ойпаттың оңтүстік бөлігінде 1994 жылға дейін арнайы жоба әзірленбестен химиялық-гидрометаллургиялық зауыттың қатты радиоактивті қалдықтары көмілген.
- Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасы басшысы Серік Сағынбаевтың айтуынша, күкірт қышқылы зауытының өндірістік қалдықтары қалдық қоймасының оңтүстік-шығыс бөлігінде, санитариялық аймақ шекарасынан тыс орналасқан.
- Қазіргі уақытта қойманың және оның айналасының экологиялық жағдайы күрделі: Ақтау қаласы мен Мұнайлы ауданы тұрғындары табиғи ортаға түсетін экологиялық қысымды сезініп отыр.
Ғылыми бақылаулар нені көрсетті?
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғалымдары қалдық қоймасының жақын елді мекендердің экожүйесіне ықпалын зерттеу және бақылау мақсатында ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізген. Бағалау нәтижелері санитариялық аймақ ішінде тіршілік ететін кеміргіштердің ДНҚ-сы мен хромосомдарына кері әсер байқалғанын көрсетеді. Сонымен қатар қолайсыз экологиялық факторлардың ықпалы және генетикалық (тұқымдық) ауруларға бейімдік тұрғысынан минорлы генотип тасымалдаушыларының артуы мүмкін деген болжам айтылады.
Дерек көзі ретінде мәтінде С. Сағынбаевтың түсіндірмесі келтірілген.
Қалпына келтіру жобасы
Мәселені кешенді шешу үшін Қошқар-Ата қалдық қоймасын қалпына келтірудің техникалық-экономикалық негіздемесі және І кезеңінің жұмыс жобасына арналған жобалық-сметалық құжаттама әзірленіп, мемлекеттік сараптаманың оң қорытындысы алынған.
Қаржыландыру
І кезеңді іске асыру үшін республикалық бюджеттен төрт күнтізбелік жылға 17 518,159 млн теңге бөлу көзделген.
- 2017 ж. ІІ жартыжылдығы 3 738,786 млн тг
- 2018 жыл 5 168,147 млн тг
- 2019 жыл 5 426,304 млн тг
- 2020 жыл 3 184,922 млн тг
Қосымша шаралар: тұрақтандыру және жасыл қорғаныш
Мұнайлы аудандық сотының шешіміне сәйкес, қалдық қоймасында орналасқан иесіз қауіпті қалдықтар республикалық меншікке берілген.
Жасанды көлдің сұйық фазасын тұрақтандыру үшін Ақтаудағы кәріздік тазарту имаратынан (КОС-1) жыл сайын 8,4 млн м³ тазартылған су құйылады.
Басқұдық ауылының санитарлық-гигиеналық және экологиялық жағдайын, сондай-ақ микроклиматын тұрақтандыру мақсатында қойманың оңтүстік бөлігінде жалпы аумағы 8,2 га болатын тәжірибелік жасыл қорғаныш аймағы құрылып жатыр. Сонымен бірге ұзындығы 3 км болатын ұқсас жасыл белдеу құру жоспарланған.
2) Шөлейттену және көшпелі құмдар: ұзақ мерзімді қысым
Шөлейттенуге қарсы жұмыстар — өңір үшін аса маңызды бағыттардың бірі. Өткен ғасырдың екінші жартысынан бастап Маңғыстаудың қарқынды игерілуі қоршаған ортаға түсетін антропогендік жүктемені арттырды. Соның салдары ретінде биологиялық алуан түрліліктің кемуі, ал құмды массивтерде — құм көшкіндерінің күшеюі байқалды.
Құм көшуіне ықпал еткен факторлар
- Ірі құм массивтеріндегі жер асты су көздерінің игерілуі.
- Құм массивтерін жыл бойы жайылым ретінде тұрақты пайдалану.
- Орман ресурстарын отын ретінде қолдану.
Қай аумақтарда байқалды?
Құм көшуі Қарақия ауданындағы Түйесу, Маңғыстау ауданындағы Бостанқұм және Қызылқұм массивтерінде айқын көрінді. Бұл массивтердің іргесінде орналасқан Сенек, Ұштаған, Тұщықұдық, Шебір ауылдарының тұрғындары табиғи тепе-теңдіктің бұзылу салдарын күнделікті өмірде сезінді.
Қорғау жұмыстарының ауқымы
2004 жылдан бастап Сенек, 2007 жылдан Ұштаған, 2012 жылдан Тұщықұдық және 2016 жылдан бастап Шебір ауылын көшпелі құмнан қорғау жұмыстары жүргізіліп келеді. Осы кезеңде 2910 гектар аумақ қоршалып, фитомелиорациялық және механикалық шаралар атқарылған. Нәтижесінде қоршалған аумақта өсімдік жамылғысы толық қалпына келді деуге негіз бар.
Түйесу (Сенек)
- Жұмыстардың басталуы 2004
- 2004–2008 жж. (География институты) 440 га
- 2009–2013 жж. 300 га
Бостанқұм (Ұштаған)
- Негізгі кезең 2007–2010
- Тұрақтандырылған аумақ 530 га
- Қосымша жұмыстар 2011–2013: 300 га
Қызылқұм (Тұщықұдық)
- Жобаның басталуы 2011 жылдың соңы
- Жобалық қамту 640 га
- 2011–2013 жж. орындалғаны 300 га
Шебір
Құм тоқтату жұмыстары 2016 жылы басталып, бүгінге дейін жалғасып келеді.
3) Каспий теңізі: алдын алу, мониторинг және халықаралық күн тәртібі
Тағы бір өзекті мәселе — Каспий теңізінің экологиясын қорғау. Теңізде мұнайдың төгілуін болдырмау және оны жою жөніндегі өңірлік жоспар әзірленіп, облыс әкімдігінің 09.08.2016 жылғы №249 қаулысымен бекітілген.
Су ресурстарының ерекшелігі
Облыс аумағында жер үсті өзен сулары жоқ. Су ресурстары негізінен жер асты сулары және Каспий теңізі айдыны арқылы қамтамасыз етіледі. Сондықтан теңіз экожүйесінің тұрақтылығы — өңірдің қауіпсіздігімен тікелей байланысты.
Су қорғау аймақтары
Түрікменстан шекарасынан Атырау облысының шекарасына дейінгі аралықта су қорғау аймақтары мен белдеулері белгіленген. Жалпы ұзындығы: 1399,5.
Жыл сайынғы зерттеулер
Экологиялық зерттеу зертханасы теңіз порты мен мұнай кен орындарының жағалауға техногендік әсерін кешенді түрде зерттеп отырады. Зертхана гидробиология бағытымен толықтырылып, гидрофлора мен гидрофауна жай-күйін бағалауға мүмкіндік алған.
Бақылау нәтижелерін іске асыру
Зерттеу қорытындылары анықталған экологиялық бұзушылықтарды жою бойынша шара қолдану үшін экология департаментіне, геология және жер қойнауын пайдалану инспекциясына, сондай-ақ мамандандырылған табиғатты қорғау прокуратурасына жолданып отырады.
Қоғамдық және халықаралық күн тәртібі
Жыл сайын Халықаралық Каспий күні қарсаңында облыста түрлі іс-шаралар ұйымдастырылады. Каспий маңы мемлекеттерінің өкілдерімен және халықаралық ұйымдармен бірге теңіз биоресурстарын қорғау мәселелері бойынша ортақ бастамалар көтеріліп келеді.
Қорытынды: мәселе қаржымен ғана өлшенбейді
Экологиялық ахуалды жақсартуға құзырлы органдар бар күшін салып отыр. Бірақ қоршаған ортаны қорғау мәселелері тек жергілікті немесе республикалық бюджеттен қомақты қаржы жұмсаумен ғана шешіле бермейтіні анық.
Өкінішке қарай, қоршаған ортаны қорғаудың орнына оны қорлайтын әрекеттер жиілеп барады. Бір ғана Каспий жағалауын алсақ, ластануға көбіне адамдардың өздері жол беріп отыр. Демек, ең алдымен ой-сананы өзгерту қажет. Ол үшін еститін құлақ пен сезінетін жүрек болса жеткілікті.
Дайындаған:
Нұрбол Оқуов, ҚР Журналистер одағының мүшесі
Маңғыстау облысы, Ақтау қаласы