Бала менікі
Қола қабан тұрған көше және қала аңызы
Оқиға Флоренциядағы Грандук алаңының маңында, Порта-Росса деп аталатын тар көшеде басталады. Жеміс дүкенінің алдында қоладан құйылған қабанның мүсіні тұр. Аузынан мөп-мөлдір, салқын су атқылайды. Ескерткіштің түсі қоңырқай тартып, әбден ескірген; тек тұмсығы ғана айнадай жылтырайды. Себебі бала да, үлкен де еңкейіп су ішкен сайын тұмсығын қолымен ұстайды.
Жартылай жалаңаш, сүп-сүйкімді балалардың қабанды құшақтап тұрып, тұмсығына еріндерін тигізіп су ішкенін көру — өзі бір қызық көрініс. Бұл жерді табу да оңай: Флоренцияда кез келген қайыршыдан «қола қабан қайда?» деп сұрасаң, қолымен тура нұсқап жібереді.
Белгі
Тұмсықтың жылтырауы — мыңдаған қолдың ізі.
Қызмет
Ашық бұлақ — жолшыбайғы жұртқа ортақ тыныс.
Аңыз
Түнде тіріліп кететіндей әсер қалдыратын мүсін.
Айлы түн, суық қыс және жалғыз бала
Қыс мезгілі. Тауда қар. Төңіректі әлдеқашан түн басса да, ай жарығы күшті: Италияның айлы түндері солтүстіктің бұлыңғыр қысының кейбір күндізгі жарығынан кем емес, тіпті артық деуге болады. Ауа жарқырап, көңілді сергітеді; ал солтүстіктің қорғасындай үскірік аспаны керісінше еңсеңді басып, жерге тұқыртқандай.
Герцог сарайының бағындағы қарағай тасасында, қыста гүл өсірілетін жерде алба-жұлба киінген бір кішкентай бала күні бойы отырды. Бойында Италияның тірі бейнесіндей көрік те, көңілділік те бар; бірақ бақыт жоқ. Қарны аш, шөлдеген. Ешкім көк тиын бермеді. Кешкісін бақ жабыларда күзетші оны қуып шықты.
Бала Арно өзеніндегі мәрмәрлі Тринита көпірінде тұрып, жұлдыздардың судағы сәулесіне ұзақ қарады. Содан кейін қола қабанға келді: мойнынан құшақтап, тұмсығына ернін тигізіп, салқын суды дем алмастан сімірді. Жерде шашылып жатқан талшын мен салат жапырақтарын кешкі асына айналдырды. Көшеде жан жоқ. Ол тырмысып қабанның үстіне шығып, бұйра басын аңның басына қойып, қалай ұйықтап кеткенін аңғармай қалды.
Тас мүсінге сүйеніп ұйықтау — қаланың қақ ортасында панасыз қалған баланың соңғы үміті секілді.
Түнгі ғажайып: мүсіндерге жан біткен сәт
Түн ортасында қола қабан қозғалғандай болды. Бала ап-айқын естіді: «Мықтап ұста, балақай, мен енді жүгіремін». Қабан зымырап жөнелді. Бұл — таңғажайып серуен еді.
Олар Грандук алаңына жеткенде, герцогтың астындағы қола арғымақ арқырап, кісінеп тұрғандай көрінді. Микеланджелоның Давиды сақпанын сермегендей болды. Сабинян қыздарының ұрлануы мен Персей мүсін-топтамалары да тіріліп, иесіз алаңды жаңғырта айқай-шу көтергендей әсер қалдырды. Қала өнері — бұл түнде жай көрініс емес, қимыл-қозғалысқа айналған тіршілік тәрізді.
Қабанның шарты
Қола қабан тек бір жағдайда ғана қозғала алатынын айтады: үстінде бейкүнә сәби отырғанда. Бала жерге түссе, ол қайтадан тасқа айналып, күндізгі күйіне қайтады.
Уффици: Венера және өнердің оты
Қола қабан баланы Уффици сарайы жаққа әкеліп, баспалдақтардан жоғары өрлетті. Галерея ішінде қабырғадағы суреттер, бюстер мен мүсіндер күндізгідей анық. Бірақ ең ғажабы — көрші залдың есігі ашылғанда басталды.
Мұнда ғажайып жалаңаш әйел мүсіні тұр: мәрмәрдан мұндай сұлулықты тек ұлы шебер ғана жасай алатындай. Мүсінге жан біткендей, дельфиндер аяғының астында секіріп ойнақ салғандай көрінді. Бұл — барша әлемге Венера деген атпен мәлім бейне.
Венераның екі жағында сымбатты ерлер: біреуі қылышын қайрап отырған Қайрақшы, екеуі — Айқасқан гладиаторлар. Ал кейін бала Тициан жүрегінде сақталған жер бетіндегі Венераны — жұмсақ жастық үстінде балбырап жатқан, көзінде құштарлық оты ойнайтын сұлу әйелдің бейнесін көрді. Алайда бейнелер рамадан шыға алмады: Мадонна, Иисус және Иоаннаның құдіретті бейнесі бәрін баурап, бәрін өз орнында ұстап тұрғандай еді.
Сұлулықтың масайратуы
Балаға бұл көріністер көз қарықтырар жарық сияқты әсер етеді: өнер — бір мезетке ауыр тұрмысты ұмыттыратын күш.
Қасиеттілік шегі
Қанша тірілгендей көрінсе де, бейнелер қасиетті үрейдің алдында «рамадан өте алмайды» — бұл жерде шекара бар.
Бронзиноның картинасы: балалардың жұмаққа сенімі
Галереядағы қызықтың бәрінен де баланың жүрегінде бір сурет ерекше қалып қойды. Онда бақытты, қуанышты балалар бейнеленген. Көп адам бұл туындының қасынан мән бермей өте шығар; ал онда тозаққа түспек болып келе жатқан Христос көрінеді, айналасында — мәңгі азапқа кесілгендер емес, кәдімгі мәжусилер.
Флоренция шебері Анджело Бронзино салған бұл суретте сәбилердің жұмаққа сенімі айқын: құшақтасқан екі сәби бір-біріне «мен аспанда, періштелер мекенінде боламын» деп тұрғандай. Үлкендер болса күдік пен үміттің арасында, Құдайдың кеңшілігінен дәметіп, Христос алдында бас иеді.
Бала осы бейнеге ең ұзақ қадалды. Сол сәтте күрсінген дыбыс естілді — суреттен бе, әлде қабаннан ба, ажырату қиын. Бала қабырғадағы мәз-мейрам сәбилерге қолын соза бергенде, қола қабан жалт ытқып, оны әрі қарай алып кетті.
Санта-Кроче: ұлылардың ізі және үміттің жарығы
Қола қабан оларды Санта-Кроче шіркеуінің алдындағы алаңға алып келді. Қаусырмалы есік айқара ашылып, алтарьдағы шырақ сәулесі шіркеуді де, бос алаңды да жап-жарық етті. Сол жақ бүйірдегі алтарь маңынан мыңдаған жұлдыз жымыңдағандай сәуле жарқырайды.
Қабір гербі бар қалқанмен әшекейленген: көгілдір алаңдағы қып-қызыл баспалдақтар жанған оттай көрінеді. Бұл — Галилейдің моласы. Сыпайы ғана ескерткіштің өзінде терең мағына бар: өнердің өзі де мәңгілік тұғырға дәл осындай қызыл оттың ортасымен өрлейтін жол салмай ма?
Оң жақта саркофагтар қасындағы мүсіндер тіріліп кеткендей: Микеланджело, басына даңқ гүлдестесін киген Данте, Алфьери, Макиавелли — Италияның мақтанышы болған ұлылар бір-бірімен қоян-қолтық жатқандай. Ақ киімді балалар алтын кадилоларын бұлғап, хош иіс шіркеуден асып, алаңға дейін тарағандай сезіледі.
Бала жарыққа қолын созған сәтте қола қабан қайтадан атып қашты. Жел құлағының түбінен ысқырып, қақпаның тарс жабылған үні естілгендей болды. Бұдан кейін не болғанын бала білмеді.
Таңғы шындық: аштық, қорқыныш және үйдегі қаталдық
Таң атты. Бала Порта-Россадағы қола қабанның үстінен сырғып түсті. Кеше шешесі «ақша тауып әкел» деп жұмсағаны есіне түскенде, зәре-құты қашты: түк тапқан жоқ, үстіне аш, шөл. Ол қабанды мойнынан құшақтап, тұмсығынан сүйді де, тар көшеге түсіп, үйіне қарай жүрді.
Тозыңқы үйдің темір қақпасы жартылай ашық еді. Бала кір-қожалақ қабырғалар арасымен көтеріліп, ауладағы құдықтың үстінен тартылған темір сымдармен жоғары-төмен жүретін су шелектерін көрді. Жоғарыда түнгі сауықтан қайтып келе жатқан екі орыс матросы кезікті. Оларды шығарып салған егделеу, қалың қара шашты әйел баладан: «Не әкелдің?» — деп сұрады.
Бала жалынып, ешкім ештеңе бермегенін айтты. Әйел марито аталатын шоқ салынған қыш құмыраны ұстап жылынды да, баладан ақшаны талап етті. Бала жылағанда, әйел оны теуіп жіберді. Көрші әйел араша түскенде, екі құмыра соқтығысып быт-шыт болды, ыстық күл шашылды. Сол арада бала есіктен тайып шығып, аула бойымен көшеге қашып кетті.
Қайырымды қол: Джузеппе әкей және жаңа мүмкіндік
Бала Санта-Крочеге қайта келді. Ішке кіріп, оң жақтағы молаға тізерлеп, еңіреп жылады — бұл Микеланджелоның моласы еді. Күні бойы кірген-шыққан жұрттың көбі оны байқамады. Тек бір қадірменді ақсақал тоқтап, кейін қайта кетіп қалды.
Аштық пен шөлден титықтаған бала қабырға мен қабірдің арасындағы бұрышқа қисайып ұйықтап кетті. Кешкісін әлдекім оятып жібергенде, алдында әлгі шал тұр екен. Ол баланың жағдайын сұрап, шынын тыңдап, көрші көшедегі шағын ғана жұпыны үйіне алып барды.
Олар қолғап шеберханасына кірді. Онда әйел бас көтермей іс тігіп отыр. Жүнін тып-тықыр қырып тастаған кіп-кішкентай қызыл шақа қанден ит үстелге қарғып шығып, баланың алдында ойнақтады. Әйел жылы жымиып: «Бейкүнә сәбилер бірін-бірі танып тұр ғой!» — деді.
Қайырымды жандар баланы тойғанша тамақтандырып, сусын беріп, түнеуге қалдырды. Джузеппе әкей ертең баланың шешесімен сөйлесуге уәде етті. Бала жұпыны төсекке қисайып, пысылдап ұйықтап кетті; түсінде қола қабанды да, ғажайып суреттерді де көрді.
Өнерге жақындау: көмірмен салынған ғажайып
Келесі күні бала көрші тұратын жас суретшінің бояу жәшігін көтерісіп, галереяға барды. Бәрі таныс: кеше түнде қола қабанмен аралаған залдар. Олар Бронзиноның тозаққа түспек болып келе жатқан Христосы мен жұмаққа сенген сәбилер бейнеленген картина алдына тоқтады.
Бала суретшіден жұмысын көруге рұқсат сұрады. Жас жігіт бояуға кіріспей-ақ, қолына көмір алып, холст бетіне жеңіл ғана штрихтармен тез-тез сыза бастады. Әлі толық сурет емес, бірақ Христостың кескіні бірден таныла кетті. Сол сәт баланың ішінде бір нәрсе оянғандай болды.
Бала үйге қайтқанда қолғап тігуге отырғанымен, көргені ойынан кетпеді: жұмысы өнбеді, саусағына ине қайта-қайта кірді. Тіпті өзі күнде еркелетіп ойнайтын Белиссимаға да көңілі бөлінбеді.
Белиссима оқиғасы және баланың үрейі
Бір кеште бала үйден білдірмей шығып, қола қабанға қайта келді. Құшақтап сүйіп, үстіне өрмелеп мінді де: «Сүйкімді хайуан, сені сағындым. Бүгін тағы бір серуендейікші» — деді.
Бірақ қабан қозғалмады: аузынан бұлақ суы атқылап, сол күйі қимылсыз тұрды. Сол кезде әлдекім баланың етегінен тартқандай болды. Қараса — кіп-кішкентай Белиссима. Ит үйден шығып, соңынан еріп келіпті.
Мәселе мұнда еді: Белиссима қыста арнайы тігілген қой терісінен жасалған кішкентай жабумен ғана сыртқа шығатын. Ал дәл қазір үстінде ештеңе жоқ. Бала абыржып, итті қолына көтеріп алып, үйге қарай зымырады. Жолда екі полицей тоқтатып, «қайдан ұрладың?» деп итті жұлып алып кетті. Бала жалынды, бірақ олар адрес қалдырып, «ұры емес екенің рас болса, біреуді жіберерсің» деп жүріп кетті.
Бала екі ойдың арасында қалды: Арноға секіріп кету ме, әлде үйге барып бәрін мойындау ма? Ақыры үйге қайтты. Есік жабық. Ол таспен қақпаны қақты да, іштен сұраған дауысқа: «Бұл мен. Белиссима құрыды. Ашыңыз да, өлтіріңіз мені!» — деді.
Үй ішін у-шу басты. Қожайынның әйелі итті жоқтап еңіреп, бала қосылып жылады. Джузеппе әкей полицияға баруға мәжбүр болды. Ақыры Белиссима аман-сау қайтты. Жұрт қуанды. Жас суретші баланы жұбатып, оған сурет салатын қорап сыйлады — ішінде ғажап суреттер бар еді. Бірақ ешқайсысы қола қабанның суретіндей әсер етпеді: тап-таза, тура өмірдегідей.
Қарындаштың ізі: жаңа тағдырдың басталуы
Бала оңаша қалған сәтте қарындаш алып, қағаздың бос бетіне қола қабанды сала бастады. Алғашқысы қисық, бір жері жоғары, бір жері төмен болды, бірақ қабан екенін аңғаруға келетін. Келесі күні бұрынғысынан жақсырақ екінші қабан салынды. Үшіншісі тіпті анық шықты — көрген адам жазбай танитындай.
Қолғап тігу ісі әлі оңалмады, тапсырыс жеткізу де өнбеді. Бірақ балаға бір нәрсе айқын болды: қола қабан қағаз бетіне түспейтін көрініс жоқ екенін дәлелдеп берді. Флоренция — тұтас альбом. Оны ақтарып, қайта-қайта сала бергің келеді.
Тринита алаңындағы колонна, ұшар басында көзін байлаған Әділ қазы құдай анасы таразы ұстап тұрған мүсін — бәрі бірінен соң бірі қағазға түсе бастады. Суреттер көбейді. Әзірге жансыз заттар ғана еді, бірақ бір күні Белиссима дәл алдына келіп ойнақтап, секіріп тұрды.
Белиссимаға сурет «түсіру» талпынысы
Бала итке «қозғалма» деді, бірақ Белиссима тұра алмады. Ақыры байлауға мәжбүр болды. Ит қыңсылап бұлқынды, бала одан сайын қаттырақ байламақ еді — сол кезде синьора кіріп келді.
Ашуға булыққан әйел баланы қарғап-сілеп, теуіп, итеріп, үйден қуып шықты. Өзі еңіреп жүріп, қылғынуға аз қалған Белиссиманы босатып, құшақтап сүйді.
Осы жерден кейін оқиға жаңа арнаға бұрылатындай: өнерге тартылған жүрек пен қатал тұрмыстың қайшылығы барған сайын ұлғая түседі.