Әйелің қайда

Қасқыр бір иіннен асып, биені көтерген күйі үңгірге кіреді. Іште бөлтіріктер анталап ұмтыла бергенде, баланың қасындағы қаншық қасқыр қынқ ете қалады — бөлтіріктер түгел жата қалады. Екінші бөлмеге өтсе, көкжал қасқыр мен кәрі қаншық ырылдап ұмтылады. Сонда жол бастап келген қасқыр: «Қойыңыздар! Жалғыз балаларыңның күйеуі осы болады. Қыстай жеген жылқы еті — осы жігіттің жылқысы еді», — дейді.

Үлкендері шегініп, тынышталады. Балаға оңаша бөлме әзірленіп, ас-су тартылады. Кеш батқанда оған шымылдық құрылып, көп ұзамай бір ақ қаншық қасқыр әкелінеді. «Мынау — қалыңдығың, мынау — күйеу» деп таныстырады.

Осылай бірнеше күн өтеді. Бір күні кәрі ене: «Сен келгелі бір ай болды. Елің-жұртың бар. Ауырмай тұрғанда қайт», — дейді. Жігіт те келіседі.

Ел «қасқырдан қатын алды» деп мазақтайды, «Қасқырдың күйеуі» деп келеке етеді. Жігіт үйден шықпай, қырық күнге жетуді ғана ойлайды. Бірақ сарғайып, жүдеп кетеді.

Ақыры шыдамай, отыз күнде-ақ түн ішінде әйелінің қасқыр кебенегін алып, жыртып-жыртып отқа тастайды. Әйелі ренжіп: «Саған жақсы болмайды. Енеңнің шартын орындамадың», — дейді. Жігіт: «Не болса да көрейін, ішім күйіп барады», — деп ақталады.

Таң атқанда ел келіншектің шын бейнесін көріп, таңдай қағады. Той жасалады, даңқы алысқа кетеді. «Әйелі жаннан асқан сұлу екен» деген хабар ханға да жетеді.

Хан қаршыға салып жүрген болып, әлгі ауылға келеді. Қаршығасы байдың баласының отауының төбесіне қонады. Хан сырттан: «Үйде кім бар? Құсымды беріңдер», — деп дауыстайды. Сол кезде келіншек шыққанда, хан аттан құлап, талып түседі. Келіншек ханды қолтығынан демеп, құсын қолына ұстатады. Хан бір көргеннен ғашық болады.

Хан жігітке әмір береді: баяғыда бір көлге әкесінің ат басындай алтыны жоғалған екен, соны тауып әкелсін. Жігіт еңіреп әйеліне келеді. Әйелі: «Бұл жеңіл. Үш күн сұра», — дейді.

Әйелі жібектен, алтынмен әшекейлеп, қараңғы үйді жарқырататын ғажайып гүл жасайды. Түнде күйеуін оятып: «Мынаны көлге апарып, қармаққа байла. Оны балықтың патшасынан басқа ешкім тістемейді. Ол тістесе — суырып ал, алтынды қайтаруға уәде еткіз. Бірақ уәдесіне сенбе: қанатын жұлып ал», — дейді.

Жігіт айтқанын істейді. Көп балық тістемейді. Бір кезде жарқ етіп үлкен ақ балық келіп, гүлді қармақпен қоса жұтады. Жігіт суырып алып, босатпайды. Уәде алып, қанатын жұлып қалады. Балық патшасы зарлап суға кетеді.

Балық патшасы барлық балықты жинап, алтынды сұрайды. Сонда «бір кәрі балық біледі» деген сөз шығады. Жендеттер сүйреп әкелсе, ат басындай алтын сол кәрі балықтың астынан табылады. Алтын алынған соң, кәрі балық өліп қалады: ол жүз қырық жасқа сол алтынның буымен жеткен екен.

Жігіт алтынды ханға әкеліп береді. Хан мыстанды жазаламақ болады, бірақ кемпір: «Ер кезегі үшке дейін» деп, тағы бір сұмдық тапсырма ойлап табады.

Кемпір ханға: «Әкеңіздің бір қысырақ үйірі жоғалған еді, қазір тағы болып кетті. Соны тапсын», — дейді. Хан жігітке тағы әмір береді. Жігіт әйеліне жылап келеді. Әйелі: «Алты күн сұра», — дейді. Хан алты күнге үстемелеп, он екі күн береді.

Әйелі жігіттің қолына жазуы бар таяқ ұстатып: «Көзіңді жұмып, бетіңді солтүстікке қарат. Жазуды оқысаң, таяқ сені айғырға апарады. Айғырдың үстіне қарғып мін де, түспе. Кейін бүкіл жылқы соның соңынан ереді», — деп үйретеді.

Жігіт айтқанын істеп, көк айғырдың үстіне қарғып мінеді. Айғыр мөңкіп, бірде тулап, ақыры жөнге келеді. Жігіт жылқыны ханның алдына айдап келеді. Бірақ өңкей тағы жылқы ауылды ойрандай жаздайды. Хан: «Керегі жоқ, елді қырады!» — деп шошып, аулақ әкетуді өтінеді. Жігіт жылқыны қоя беріп, кері қайтады.

Хан мыстанды тағы жазаламақ болады. Кемпір жанұшырып: «Тағы бір рет жұмсаңыз — бұл жолы қайтпайды. Қайтса, басымды алыңыз!» — дейді де, ең ауырын айтады: «Әкеңіздің қырқына берген көк айғыр бар, соны тапсын».

Жігіт әйеліне келеді. Әйелі: «Мұның жайын мен де толық білмеймін. Енді енеңе бар. Үш ай сұра, үш айдан кемде таппайсың», — дейді. Хан үш айға үстемелеп, алты ай береді.

Жігіт қайрақты теуіп, үш қабат үй тұрғызады да, әйелін ең төменгі қабатқа орналастырып, қасқыр қайнысына қарай жол тартады. Ол жаққа жетіп, болған жайды айтады. Енесі: «Бәрі өзіңнен. Қырық күнге шыдасаң ғой… Бірақ ақыл табылар», — деп жұбатады.

Ертеңіне енесі мынадай кеңес береді: «Пәлен жерде ханның әкесінің моласы бар. Сонда барып қабірін қазып, сүйегін жинап, бесікке салып тербет. Ол “Тынышымды алғыр, қайсыңның менде ақың бар?” дейді. Сонда: “Мен емес, тынышымды сенің балаң алды” де. Балаң қырқына айғыр сойғанын айтып, сол айғырды сұра».

Жігіт қабірге барып, енесі айтқанын түгел орындайды. Біраздан соң сүйек «Тынышымды алма!» деп ойбай салады. Жігіт: «Тынышымды сенің балаң алды, мен сенің тынышыңды алып отырмын», — дейді. Сонда марқұм: «Баламның менде несі бар?» — деп сұрайды. Жігіт: «Қырқына айғыр сойған екен, соны менен дауласып жатыр. Маған бер», — дейді.

Марқұм ашуға булығып: «Арамнан туған! Бір айғыр көп пе еді?» — деп, айғырды көрден лақтырып жібереді. Бірақ айғырдың артқы аяғы жоқ болып шығады. Жігіт сұраса, марқұм: «Оны маған берген жоқ. Бір санын әйелімен екеуі жеген», — дейді.

Жігіт көк айғырды жетелеп елге қайтып, ханға тапсырады да, әкесінің сәлемін айтады. Сол кезде ханның адамдары үш қабат үйді бұзып, әйел жатқан үшінші қабатқа жетуге таяп қалған екен.