Шешесі қорқып

Бәйбіше мен аю үңгірі

Ертеде дәулеті асып-тасқан бір бай өмір сүріпті. Оның бәйбіше әйелі болыпты. Бәйбішеден бес ұл туып, ұлдары ер жеткен шақта бай қартайып дүние салыпты. Сөйтіп, бәйбіше отыз екі жасында жесір қалады.

Бір жылы ел жайлаудан етекке түскенде, бәйбіше жыл сайын қонып жүретін тау етегіндегі мекеніне жайғасады. Бір күні іңірде сыртқа шыққан сәтінде, әлдебір күшті мақұлық оны көтеріп алып қашып кетеді. Қорыққанынан дауысы да шықпай қалады. Бұл — аю екен.

Аю бәйбішені үңгіріне алып барып, қамап ұстайды. Күндіз кетіп, түнде келіп түнеп, түрлі жеміс пен шикі ет әкеліп береді. Алғашында үрей мен үміт арпалысқанымен, уақыт өте бәйбіше сол тіршілікке амалсыз үйреніп, үңгірде күн кешеді.

Үш бала және екі түрлі болмыс

Ел ішінде қалған бес ұл шешелерінің қайда кеткенін қанша іздесе де, ешбір дерек таба алмайды. Ал үңгірде жүрген бәйбіше бір күні жүкті болып, үш бала табады: біреуі адам кейпінде, екеуі аюға ұқсас болып туады.

Аюға ұқсас екі бала аңның мінезін сақтап, аюмен бірге жүреді. Ал адамға ұқсас бала шешесінің қасында қалып, ана сүтімен ер жетеді. Бәйбішенің елден киген киімі тозып, ол тері мен жапырақтан денесін бүркемелейді. Айлар, жылдар өтіп, балалар есейеді.

Үңгір есігі ашылған күн

Бір күні адамға ұқсас бала үңгірдің есігіне келіп, адамның күші жетпейтін ауыр тасты көтеріп, сыртқа шығып ойнап қайтады. Мұны білген анасы шошып: «Енді шықпа, аю сені талап өлтіреді» деп ескертеді.

Бірақ бала тыңдамай, қайта-қайта шығатын болады. Анасы оны өзіне ермек көріп, әрі қорған болсын деп, садақ жасауға үйретеді: ағашты иіп, садақ қылып, атуға машықтандырады. Бала мергендікке құмарланып өседі.

Ақыры бала анасына сұрақ қояды: «Апа, ана екеуінің түрі бір бөлек, біздің түріміз бір бөлек — бұл несі?» Анасы бәрін түсіндіреді: өздері — адамзат, ал ана екеуі — аң. Адамның үйі бар, от жағады, мал асырайды, тамақ пісіреді, тұрмысы бөлек екенін айтады. Сонымен бірге өзінің аюға қалай тап болғанын да баяндайды.

Бала мұны ұғып: «Олай болса, кетейік», — дейді. Анасы қорқып тоқтатпақ болғанымен, бала шешесін арқалап, жол бастап қашып шығады. Қашып жүріп, аман-есен еліне жетеді. Ел шетінде қойшыға жолығып, киім тауып киеді. Сосын ауылға келіп, сұрастырып жүріп бәйбіше өз ұлдарын табады.

Аюбала: күш пен жалғыздық

Ауыл қуанып, той жасайды. Бәйбіше басынан кешкенін жұртқа айтып береді, ел таңғалады. Адамға ұқсас бала кейін Аюбала аталып кетеді.

Той үстінде Аюбала күреске түсіп, талай жігітті жығып, кейбірін мертіктіреді. Оның күші мен айбыны елге сыймай, ауылдың бозбалаларына тыныштық бермейді. Ақыры жігіттер бірігіп, оны өлтірмек болады. Мұны сезген Аюбала анасымен қоштасып, жалғыз өзі қашып кетеді. Қолында — бір ғана садақ, өзі — асқан мерген.

Жолдастар және олардың өнері

Жол жүріп келе жатып, Аюбала бір адамға кездеседі. Ол өзін «жақсылық іздеген адаммен жолдас боламын» дейді. Аюбала оны ертіп алады. Осылайша тағы үш адам жолығып, ақыры төртеуі бірігіп сапар шегеді.

Бір көл жағасына тоқтап, құс атып, балық аулап отырғанда, Аюбала әрқайсысының өнерін сұрайды:

Ханның шарты: ат басындай алтын

Төртеуі бір ханның еліне келеді. Ел ішінде үлкен жиын өтіп жатыр екен. Сұрастырып білсе, бір бақсы: бәйтеректің түбінде, төрт жүз қадам жерде ат басындай алтын бар депті. Хан: «Екі күн ішінде алтынды әкелген адамға үш қызымды, отауымен және малымен беремін; әкеле алмаса — басын аламын» деп жар салыпты.

Бұған дейін талай палуан, талай мырза жігіт шама келтіре алмай, қаза тапқан екен. Төртеуі ханмен келісіп, алтынды уәделі күннен бұрын қазып әкеліп береді. Хан уәдесін орындап, үш қызын және енші-малын бөліп береді.

Аюбала үш жолдасын үш қызға қосып, оларды хан маңына орналастырады да, өзі қоштасып, жалғыз жолға түседі.

Орман ішіндегі ақ отау

Жалғыз жүріп, қалың орман-тоғайға келеді. Бірнеше күн аңнан қашып, кейде ағаш басына түнеп жан сақтайды. Бір күні бір адамға кезігіп, сақтықпен атып өлтіреді. Артынша ағаш арасынан көтерілген түтінді көріп, солай қарай бет алады.

Түтін шыққан жерде қорған ішінде ақ отау тұр екен. Отауға кірсе, асқан сұлу қыз отыр. Екеуі амандасып, хал-жағдай сұрасады. Аюбала өз жайын толық ашпай, елінде соғыс болып босып кеткенін ғана айтады.

Қыз да мұңын шағады: өз елі судың төменгі жағында екен, өзі кедейдің қызы. Алпысты алқымдаған хан жыл сайын екі қыз алатын салты болыпты. Әкесі өлген соң, биыл кезек оған келіп, хан әйелдікке алмақ болған. Содан жалғыз бауырымен бірге қашып шығып, осы жерде сегіз ай мекендегенін, малын аң жеп қойғанын баяндайды. Сөзіне қарағанда, аң аулауға кеткен бауыры әлі оралмаған.

Аюбала жаңа ғана өлтірген адамның сол бауыр екенін түсініп, кінәсін мойындайды. Қыз болса: «Бұл — тағдырдың айдауы, сізді кінәламаймын», — деп сабырға келеді.

Екі таңдау және ортақ өмір

Бір-екі күн өткен соң, Аюбала қызға екі жол ұсынады: «Елге апарайын десең, өз еліңе емес, басқа елге жеткізейін. Мен ағаң болайын, сен қарындасым бол. Немесе екеуміз осы жерде қосылып, бірге өмір сүрейік», — дейді.

Қыз келісіп, екеуі отау құрып қалады. Қыз үйде болады, Аюбала күн сайын аң аулап, тіршілік етеді. Екеуінің ғұмыры тыныш ағып жатқандай көрінеді.

Ханның іздестіруі және мыстан кемпір

Ал қыз жоғалған сәттен бастап хан жан-жаққа кісі жұмсап іздетеді. Балгер-бақсыларын жинағанда, Қара атты бір бақсы: «Қыз судың жоғарғы жағынан табылады, оны Шүпе деген мыстан кемпір ғана табады» дейді.

Хан кемпірді шақыртады. Қу, сөзге епті, иісшіл, болжағыш кемпір жолға қажет затты алып, өзенді өрлеп жүріп кетеді. Талай жота асады, аңнан әрең құтылып, ақыры Аюбала тұратын қалың тоғайға жетеді.

Кемпір бір күні таңертең ақ отауды тауып, кіріп келеді. Аюбала мен қыз бұл маңда өздерінен басқа адам көрмегендіктен, секем алып қалады. Кемпір: «Елімде жаугершілік болып, қаңғып келіп сендерге тап болдым. Енесі жоққа ене, шешесі жоққа шеше болайын», — дейді.

Жалғыздықта жүрген Аюбала кемпірді «шеше» деп қабылдайды. Кемпір үйір болып, қызбен сырласып, бірте-бірте сөзін өткізе бастайды.

Құпияны ұрлау: жан қайда байланған?

Бір күні кемпір қыздың шашын тарап отырып: «Күйеуің сені жақсы көре ме? Сынап көрдің бе?» — деп іріткі салады. «Сынасаң, жаным қай жерде деп сұра. Жақсы көрсе — айтады, жек көрсе — айтпайды», — дейді.

Қыз бірнеше күн қатарынан сұрайды. Алғашында Аюбала тіс жармайды. Үшінші күні ғана: «Ұйықтағанда жаным көк садақтың ұшында болады», — деп сырын ашады.

Осыны естіген кемпір іштей қуанып, бір күні Аюбала аңға кеткенде, көк садақтың ұшын ағып жатқан өзенге лақтырып жібереді де, өзі ізін суытып ханға қарай қашады.

Қыз зар еңіреп жылайды. Аюбаланы орап, төсегіне жатқызады. Көп ұзамай ханның уәзірлері келіп, қызды алып кетеді. Елге барған соң хан оны күң етеді. Қыз кетерде көк садақты Аюбаланың басына жастап қалдырып, отауды бекітіп, аң кірмейтіндей қылады. Аюбала сол ақ отауда өлі күйінде жата береді.

Достықтың өтеуі: тірілту

Енді хан қасында қалған үш жолдасына келейік. Олар енші алып, тіршілігін түзеген еді. Бір күні жұлдызға қарап болжам айтатын жолдасы Аюбаланың ауыр халге түскенін біледі. Үшеуі ақылдасып, қаруланып, атқа мініп іздеуге шығады.

Із танитын жолдасы талай күн жүріп, ақыры ақ отауды тауып келеді. Ішке кірсе, Аюбала жатыр. Олар көк садақты көріп, ұшы жоғын аңғарады. Болжағышы кемпірдің ұшты суға тастағанын сезеді. Сонда балық тілін білетін жолдасы судың балығынан сұрап, көк садақтың ұшын таптырады.

Көк садақ ұшын киік майымен майлап, орнына кигізіп, Аюбаланы үш күн ішінде тірілтіп алады. Есін жиған соң, Аюбала болған жайды айтып, кемпірдің қастығын баяндайды.

Әділдік пен қайту

Төртеуі аттанып, қызды алған ханның еліне келеді. Бір түнде ханды өлтіріп, күңдікте жүрген Аюбаланың әйелін босатып алады. Одан әрі олжалы болып қайтып, көшті жинап, үш жолдасының қасына келеді.

Сөйтіп, төртеуі тату ғұмыр кешіп, дәурен сүріп өтті дейді.