Сабыр - ақыл серігі

Ескелді би (шамамен 1692—1770) — XVIII ғасырда қазақ халқына қауіп төнген алмағайып кезеңде ел қорғаған, сөзге де, іске де ұйытқы болған тарихи тұлға. Ол өзінен екі жас кіші Балпық әулиемен, әрі ақын, әрі батыр Қабылисамен, қол бастаған Орақ батырмен бірге жоңғар басқыншыларына қарсы жорықтарға қатысып, босқынға ұшыраған Жалайыр жұртын қайта ұйыстырып, Жетісу өңіріне қоныстандыру ісінде айрықша еңбек сіңірген.

би батыр шешен Жетісу Жалайыр

Шежіреден

Ұлы жүздегі он екі ата Жалайырдың бір тармағы — Сиыршы руынан өрбіген бес баланың бірі Тоқымбеттен Бейімбет туады. Бейімбеттен тараған үш ұлдың ортаншысы — Жанғабыл. Оның баласы Жылкелді — бес ұлдың әкесі, солардың үшіншісі — Ескелді.

Жылкелдінің бәйбішесі — алты Алашқа мәлім Төле бидің Ұланбике атты қызы. Талдықорғандық журналист-жазушы Әли Ысқабаев жинаған деректерге қарағанда, Ұланбике ұзатылғаннан кейін бірер жыл өткен соң төркіндеп барып, мал ішінде «Кертаған» деген өгіздің басына жерік екенін айтады. Мұны естіген Төле би: «Кертаған — малымның құты мен берекесі еді, дәулетім қызыма ауысады екен», — деп, өтінішін орындатады.

Есімнің қойылуы туралы аңыз

Құрбы-жеңгелері өгіздің басын тұтас асып әкелгенде, Ұланбике оны оңаша отырып жеп, тек тілін кесіп жейді. Мұны жақсылыққа жорыған Төле би: «Құдай қаласа, қызым ұл табады. Ол “қызыл тілдің” шешені, өз елінің көсемі болады», — деп болжапты.

Көп ұзамай Ұланбике аман-есен ұл туады. Жылкелді сүйінші сұратқанда, Төле би: «Тілекті Алла ескерді, Жалайыр еліне ес келді. Баланың есімі Ескелді болсын. Елінің есін жиып, халық қамын ойлар азамат болғай», — деп бата берген деседі. Шілдеханасында ақ боз ат шалып, үлкен той жасағаны да айтылады.

Өмірбаяны

Балалық шағы

Ескелдінің жастайынан зерек, тапқыр болып қалыптасуына ортасының ықпалы зор болған. Ел билеген азаматтар, айыр тілді билер бас қосқан жиындарға әкесі Жылкелді Ескелдіні бала кезінен ертіп жүрген. Есі кіре бастаған шағында-ақ, үлкендер дау-дамайдың шешімін таба алмай дағдарып отырғанда, балаң жігіт сөз сұрап, тапқыр жауаптарымен жұртты таңдандыратын көрінеді.

Ескелдінің бала күнгі бір тоқтамы

Қой асығын қомсынып,
Шымыр емес демеңіз,
Қолға жақса сақа ғой.
Ұл сөйлесе шамсынып,
Жасы кіші демеңіз,
Ақылы асса дана ғой.

Осы сөзден кейін Жылкелді де көңілі толып: «Үй баласы ма десем, ел баласы екенсің. Еліңнің ай маңдайлы арысы бол!» — деп батасын бергені айтылады.

Төле би жиені бес жасқа толғанда ұлы жүздің игі жақсыларын шақырып, Ескелдіні оң тізесіне отырғызып, оған ең ұлы баталарының бірін берген деген дерек бар. Халық жадында Төле бидің батасы — Ескелдінің кейінгі ел ішіндегі абыройын асырған рухани тірек ретінде сақталған.

Ер жеткен шағы

Бір деректе Абылай хан жорықтан қайтып келе жатып, Сыр бойын жайлаған Жалайыр еліне бұрылып, Жылкелдінің үйіне қонақ болады. Дастарқан басында Абылай хан үй иесіне: «Жол анасы не, су анасы не, сөз анасы не?» — деп тосын сұрақ қояды. Жылкелді күмілжіп жауап бергенде, қасында отырған Ескелді: «Жол анасы — тұяқ, су анасы — бұлақ, сөз анасы — құлақ» — деп, жауапты дәлдеп айтады.

Төле бидің сынағы

Тағы бір нұсқада Ескелді алыстан арнайы келіп, қартайған нағашы атасына өлеңдетіп сәлем береді. Төле би жиенінің зердесін байқамақ болып: «Досың қайда? Дұшпаның қайда?» — деп сұрайды. Ескелді жүрек тұсын нұсқап, кейін аузын ашып, тілін көрсетеді. «Жақсылық пен жамандықтың тұрағы қайда?» дегенде — оң және сол иығын көрсетеді. «Білікті адам қандай, ақымақ адам қандай?» дегенде — күнге қарап, алысқа үңіліп, кейін көзін жұмып, төмен қараған деседі.

Жолдастары мәнін сұрағанда, Ескелді: дос та, дұшпан да адамның өзінен; жүрек — төреші; тіл — әрі дос, әрі дұшпан; ал оң-сол иық — адам ісін жазып отырады деген көне ұғымға меңзеу екенін түсіндіреді.

Төле бидің батасы (үзінді)

Шырағың жанып тұрсын,
Бұлағың ағып тұрсын.
Мың да бір бәледен,
Жүз де бір кесапаттан
Алла тағала қағып тұрсын.
...
Маңдайыңда жұлдыз болсын,
Таңдайыңда бұлбұл болсын.

Кейін Төле би жиеніне ақ бурыл дөненді күмістелген ер-тұрманымен, алмас қылыш сыйлап, батасын үстемелейді. Ел аузындағы дерек бойынша, осы сәттен бастап Ескелдінің тұлғасы батырлыққа да, билікке де бірдей бейімделгені айқын көрінген.

Батыр Ескелді

Төле биден бата алған соң Ескелдінің ел ішіндегі абыройы өсіп, Жалайырдың билігіне араласа бастайды. Осы тұста Балпық би де ел басқаруға жетіліп, екеуі тізе қосады. Орақ батырды қолбасшы етіп, елді ұйыстыруға, мәміле жүргізуге Қабылиса (Қабан) ақынды бас етіп, Сыр бойындағы Жалайырды Жетісуға қарай көшіру ісіне кіріседі.

Тарихи дерекке сүйенген шолу

Ауыз әдебиеті мен деректерді көп жинаған Әубәкір Диваев үйсін, суан, жалайыр ішіндегі батырлардың Сырдан ауып келіп, қалмақты ығыстырып, Жетісуға орнығуына қатысты мәліметтер келтіреді. Бұл деректердегі өзек — елдің бірлікке келуі мен жерге тұрақтауы.

Сонымен қатар Абылай ханға қатысты «Төле би құл ретінде ұстаған» деген түсінік шындыққа жанаспайтыны айтылады: ұлы бидің болашақ ханды ақылына, мінезіне разы болып, өз ұлындай тәрбиелегені тарихи танымға жақын.

Талдықорған маңындағы Үштөбе төңірегінде Абылай бастаған қол қалмақпен бетпе-бет келгенде, жекпе-жекте Ескелді Долонхор атты қалмақ батырын жеңіп, жауды ықтырғаны жөнінде әңгімелер бар. Осыдан кейін ол бір топ жасаққа қолбасшы болып тағайындалып, Іле, Қаратал, Көксу бойындағы шайқастарда үздіксіз жеңіске жеткені айтылады.

Жорық рухы (ел аузындағы жолдар)

Алдияр деп айқайлап,
Тұла бойда қан ойнап,
Елім үшін құрсанып,
Қылыш іліп білекке,
Өлімге де бас байлап,
Жеткіз деп құдай тілекке...

Ескелді жасағы тылдағы керуендерді бөгеп, бекіністерді талқандап, жаудың күшін әлсіреткені де айтылады. Қапал маңында Қабанбай тобына қосылып, жауды шекарадан асыра қуу кезінде де көзге түскен.

Ескелді би туралы жырлар

Ескелді мен Балпық бейнесі ауызекі аңыздармен ғана шектелмей, халыққа мәлім жүйрік ақындардың жырларынан да орын алған. Ұлы жырау Сүйінбай Қатағанмен айтысында Жалайырдың елдігі мен ерлігін айта келіп, көсем өткен Ескелді мен шешен тілді Балпықты атайды.

Сүйінбай жырынан (үзінді)

...
Көсем өткен Ескелді,
Шешен тілді Балпықтан.

Сара жырынан (үзінді)

Балпық пен Ескелдідей кемеңгер де,
Айтулы сөзге жүйрік тереңдер де...

Сондай-ақ Бақтыбай ақын айтысқа шығарда үш әулиеге сиынатыны айтылады. Бұл — Ескелдінің есімі ел ішінде рухани медет, ұран-тілек ретінде де қабылданғанын аңғартады. XX ғасыр ақыны Қалқа да Ескелді бастаған көштің Жетісуға қоныс аударуын көркем тілмен толғайды.

Әулие Ескелді

Көзі тірісінде-ақ әулие атанған, әрі шешен, әрі батыр Ескелді бидің кейбір мұралық заттарын ұрпақтары бүгінге дейін сақтағаны айтылады. Қазіргі Алматы облысы аумағындағы Қаратал ауданында орналасқан Сарыбұлақ ауылында Ескелді–Балпық музейі бар. Онда Ескелді ұрпағы Әлбиланның баласы Нұрсағат қария тапсырған дулыға экспозицияға қойылғаны жөнінде дерек келтіріледі.

Қасиетті орынға қатысты оқиға

Ел ішінде Ескелді бидің әулиелігін айғақтайтын оқиғалардың бірі ретінде мынадай әңгіме айтылады: бір жылдары Қаратал өңірінде канал қазу кезінде арна Ескелдінің зиратына тірелгенде, қариялар «айналып қазыңдар» деп ескерткен. Алайда ескертуді елемегенде техника қайта-қайта істен шығып, ақыры ауыр оқиға болған соң ғана арнаны күмбезден бұрып әкетуге мәжбүр болыпты. Бұл оқиғаны көргендер бар деген сөз тараған.

Ескелді би айтқан сөздер

Ақын-журналист Әли Ысқабаев Іле өзенінің Балқашқа құятын сағасында өмір сүрген Найзабайдың баласы Қосшыбай қариядан Ескелді би айтты делінетін нақыл сөздерді жазып алған. Төменде сол сөздердің бір бөлігі берілді.

Нақылдар

Екі жақсы бас қосса, бірін бірі қия алмас. Екі жаман бас қосса, кең қонысқа сия алмас.
Жаңбырсыз — жер жетім. Басшысыз — ел жетім.
Көңіл — гүл, тіл — бұлбұл, сезім — сері, нәпсі — бөрі.
Сабыр — ақыл серігі.
Әйел — үйдегі ырысың, ұл — айбарлы қылышың. Қыз — түздегі өрісің, келін — кеңейген тынысың.
Қаріп-қасірге шырақ бол, жетім-жесірге бұлақ бол.
Жеріне қарап елі туады, еліне қарап ері туады.
Ақылды елді оздырады, ақылсыз өзін-өзі тоздырады.
Есерліктің белгісі — кеуде соғар, керілер. Өсекшілдің белгісі — сөзі жылмаң көрінер.
Ел қонбаса — жер азады, жер болмаса — ел азады.

Түйін

Араға үш ғасырдай уақыт түскен соң, көптеген сөздің ұмытылуы заңды. Дегенмен ел бастаған би, қол бастаған батырдың өнегесі мен ізі халық жадында сақталып келеді. Қаратал өзені бойында өткен 300 жылдық ас-той, орнатылған еңселі ескерткіштер — соның айғағы ретінде айтылады.