Ата өнерін ұрпағының қууы, оны мирас етуі қазақ отбасыларында жиі кездесетін дәстүр
Отбасы — асыл қасиеттердің бастау бұлағы
Отбасында адам бойындағы асыл қасиеттер жарқырай көрініп, қалыптасады. Отанға деген ыстық сезім де ең алдымен жақындарына, туған-туысқандарына деген сүйіспеншіліктен басталады.
Н.Ә. Назарбаев:
Көшпелі және рулық-тайпалық негізде құрылған халықтарда туыстық байланыстар қоғамдық қарым-қатынастың негізін қалайды.
Туыстық жүйе: парыз, қарыз, жауапкершілік
Қазақ қоғамында рулас ағайын, туыс, аталас, бір ата баласы, бір әке баласы сияқты ұғымдар туыстық байланыстан туындайтын парыз бен қарыз міндеттерді айқындаған. Бұл міндеттер қазақтың ғұрыптық заң-салттарымен бекітілген.
Ер жағы
Дәстүрлі есеп бойынша негізгі туыстық қатынас көбіне ерлер жағымен таратылады.
Әйел жағы
Әйел жағымен де туыстық атаулар қалыптасқан: шешенің туыстары — нағашы, нағашы жұрт.
Жиен ұғымы
Қыздан туған бала жиен аталады. Қазақ салтында жиеннің көңілін қалдырмауға, сұрағанын беруге тырысқан.
Жалпы алғанда, қазақтың туыстық қатынас атаулары 90-ға жуық. Көнекөз шежіреші қариялар туыстық тармақтарды қиналмай тарқатып, тарихи оқиғалар мен аңыз-әңгімелерді атадан балаға жалғастырып отырған.
Үш ұрпақтың ұстыны: ата, әже, бала
Қазақ отбасы негізінен үш ұрпақтан тұрады: ата, әже, бала. Аталар мен әжелер ауыл-аймаққа ақылшы болып, берекенің бастауы саналған. Үлкенді сыйлау, ақылын тыңдау — көргенділіктің белгісі.
Ата-әже тәрбиесінің орны
- Жыр, дастан, ертегі арқылы немере-шөберені рухани байытқан.
- Тұңғыш немерені ата-әжесінің бауырына басып, ерекше мейіріммен тәрбиелеу дәстүрі кең тараған.
- Кейде тұңғыш немере атасының қара шаңырағына ие болып қалатын жағдайлар да кездескен.
Қара шаңырақ және әкенің орны
Әке — әулет басшысы, отбасының тірегі, асыраушысы әрі қамқоршысы. Қазақ ұғымында әке үйі барлық бала үшін үлкен үй, қара шаңырақ деп қадірленеді.
Кенже ұлдың міндеті
Дәстүр бойынша қара шаңыраққа көбіне кенже ұл ие болып, қарттарды бағып-қағып отырған. Үлкендер енші алып, бөлек шаңырақ көтерген.
Үлкен үйдің қасиеті
Жасы кіші болса да, кенже иеленген үлкен үй ағайын-туыс үшін де қадірлі, киелі орын саналған.
Әйел мәртебесі: ұйытқы, береке, тәрбие
Қазақ қоғамындағы әйелдердің орны туралы айтқанда, басқа кейбір халықтармен салыстырғанда қазақ қыздары мен әйелдерінің анағұрлым еркін өмір сүргенін атап өткен жөн: олар жүздерін бүркемей, ашық ғұмыр кешкен. Дегенмен, әйелдің басты міндеті — отбасы беріктігін сақтау, бала тәрбиелеу, еріне құрмет көрсетіп, рухани демеу болу.
Татулық — тұрмыстың берекесі
Тәжірибелі ана қызымен де, келінімен де өмірлік өнегесін бөлісіп, үлкен өмірге баулиды. Туыс әйелдерінің (абысындардың) ара-қатынасы өзара көмек пен түсіністікке құрылуы тиіс. Сондықтан:
«Абысын тату болса, ас көп; ағайын тату болса, ат көп».
Әке көрген ұл, шеше көрген қыз
Әкенің мінез-құлқы, адамдармен қарым-қатынасы, өнер-білімі — ұл баланың көз алдындағы үлгі. Қазақ «Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» деп, тәрбиедегі өнегені ерекше бағалаған.
Өнердің мұрагерлігі
Ата өнерін ұрпақтың қууы — жиі кездесетін дәстүр. Әншілік, зергерлік, аңшылық, мергендік секілді өнерлер әулет ішінде жалғасып отырған.
Қыз тәрбиесі
Қыз бала кәмелетке толғанға дейін болашақ отбасылық өмірдің жауапкершілігіне: шаңырақ ұстауға, қонақ күтуге, туысты сыйлауға тәрбиеленген.
Ананың жауапкершілігі
Қыз тәрбиесіне ең алдымен ана жауап берген. Сол себепті «Шешесіне қарап қызын ал» деген сөз ұрпақ таңдаудың өлшеміне айналған.
Келін әдебі, күйеу сыйы
Ұзатылып келген қалыңдық тойдың ертеңінде-ақ бүкіл ру-әулет, ауылға келін болып саналады да, аттаған босағасының адамдарына сіңісіп кетуге ұмтылады. Қазақ жақсы келінді қызынан кем көрмеген.
Үлкенді құрметтеу — келіннің көргендігі
Дәстүр бойынша үлкеннің атын атамау, тіріде өзін, өлгенде аруағын құрметтеу — келіннің әдептілігі мен тәрбиелілігінің айғағы. Көргені мен түйгені мол, парасатты келін уақыт өте ауыл ақыл сұрайтын ана дәрежесіне көтеріледі.
Күйеудің орны
Құда түсіп, айттырылған күннен бастап жігіт қыз ауылы үшін күйеу атанады. Қайын жұртында күйеудің жөн-жосыққа сай ұстанатын әдебі бар: төрге озбау, сый-сияпаттың өз ретімен тартылуы. Уақыт өте, жасы ұлғайған сайын, күйеудің әлеуметтік мәртебесі де өсіп, «Күйеу қартайса — құда болады» деген сөздің мәні ашыла түседі.
«Күйеуді қызым үшін сыйлаймын»
Бұл сөз — қыздың бақыты мен қадірін жоғары қоятын, қатынастың өзегін сыйластыққа құратын танымның белгісі.
Ұрпақ тәрбиесі — ұлт болашағы
Абай:
Адамның адамшылдығы — ақыл, ғылым, жақсы ата, жақсы ана, жақсы құрбы, жақсы ұстаздан болады.
Отбасы — адам баласының алтын діңгегі. Адам дүниеге келген сәтінен бастап осы ортада өсіп, мінезі қалыптасады. Сондықтан отбасы — аса қажетті әрі қасиетті өмір мектебі. «Ел болам десең, бесігіңді түзе» деген нақыл да осыны меңзейді.
Отбасы — «шағын мемлекет»
Қазақ ақыны Қасым Аманжолов: «Отбасы — шағын мемлекет, мен — президент, сен — премьер» деп жазған. Расында, әр отбасының өз тәртібі, жауапкершілігі, келісімі мен берекесі болады. Сол үшін отбасы құрылымына мән беріп, ар-намысын қорғау, сырын шашпау, мүшелерін адалдыққа тәрбиелеу маңызды саналған.
«Отан отбасынан басталады»
Ұяда көрген өнеге — өмірге азық
Ата-ана өз отбасын нығайта отырып, бала ержеткенде өз шаңырағын көтеруге әзірлеуді басты міндет санаған. Жас отаудың түтіні түзу шығуы, береке мен татулықтың орнығуы көбіне үлкен үйде көрген тәрбиеге байланысты.
Халық даналығы
- «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің»
- «Анасына қарап қызын ал»
Өз үйіңнің жылуы
Аңызда Жиренше шешен кең сарайдан өз киіз үйіне оралғанда: «Айхай, менің өз үйім, кең сарайдай боз үйім» деп жаны жай тапқан дейді. Бұл — адам үшін ең ыстық мекен өз үйі екенін аңғартатын терең ой.
Кавказ халықтарында да: «Нағыз жайлы орын: қылышқа — қынабы, отқа — ошағы, ер жігітке — өз үйі» деген нақыл бар.
Әдеп, имандылық және ата-ана үлгісі
Адалдық пен мейірімділік, жауапкершілік пен кешірім — бәрі де отбасында баланың жүрегіне шынайы ықыласпен ұялайды. Қазақ отбасында әуелі әке, содан кейін ана — жанұя мектебінің ұстаздары.
Алғашқы талап: әдеп
Ата-ана ең алдымен баланың әдепті болып өсуін талап еткен: «Әдепті бол», «Тәрбиесіздік етпе», «Көргенсіз болма» деген сөздерді құлаққа құйып тәрбиелеген. Әдептілік — өзгені сыйлау, үлкенге құрмет, ешкімді мұқатпау, ұқыптылық пен тиянақтылыққа дағдылану.
Отбасының ұйытқысы — әйел
Отбасының берекесі мен мейір-шапағат көзі — әйел. Ана мейірі мен қамқорлығы шаңырақтың жылуын арттырады. Ерлі-зайыптылардың тату болуы — баланың да мінезіне, дүниетанымына тікелей әсер етеді.
Әке беделі және үй ішіндегі сыйластық
Әйелдің еріне қарым-қатынасы балалардың әкеге көзқарасын қалыптастырады. Бұл — үй ішіндегі әдептің бастау көздерінің бірі. Сол себепті ерлі-зайыптылар балалардың көзінше бір-біріне дөрекі сөйлеспей, дауыс көтермей, кикілжіңді оңаша шешуі қажет.
Дәстүрдің тәрбиелік күші
Аналардың «Әкеңмен ақылдас», «Әкең біледі», «Әкеңнің айтқанын істе» деп бағыт беріп отыруы — әке беделін бекітетін, балаға тәртіп пен жауапкершілікті үйрететін өнеге.
Абайдан қалған тағылым
Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясында 13 жасар Абай Семейден келіп, алдымен анасына беттегенде, Ұлжан: «Әй, балам, анда әкеңдер тұр, әкеңе барып сәлем бер!» дейді. Жас Абай сол сәтте қателігін түсініп, әкесіне қарай бұрылады. Бұл көрініс — дәстүрдің ғана емес, тәрбиенің де терең өлшемін танытады.
Қоғамда әдеп-инабат өлшемдерінің терең тамыр жайып, кең таралуында отбасының маңызы орасан. Ерлі-зайыптылар өз құқықтары мен міндеттерін мүлтіксіз орындап, бір-бірінің қадір-қасиетін өсіре білсе, ел ішінде де бейбіт, берекелі тұрмысқа негіз қаланады. Бұл — ұрпаққа құтты қоныс, жайлы болашақтың кепілі.