Қазақша рефераттар

Ересек балаларға шығармаға байланысты қажетті суретті шығарма оқылған соң берген дұрыс

Көркем әдебиеттің мектеп жасына дейінгі бала дамуына ықпалы

Мектеп жасына дейінгі баланың дүниетанымын кеңейту, ой-өрісін дамыту, сөздік қорын байыту, эстетикалық талғамын арттыру және адамгершілікке баулу ісінде көркем әдебиеттің орны айрықша. Бұл жастағы балалардың өзі оқи алмайтыны белгілі, сондықтан әдеби мәтіннің әсері көбіне тәрбиешінің мәнерлеп оқуы арқылы қалыптасады: бала сөздің ырғағын, мағынасын, эмоциялық реңкін тыңдау арқылы санасына сіңіреді.

Ертегі, шағын әңгіме, өлең, мақал-мәтел, жұмбақ секілді жанрлар тәрбиелік жұмыста ежелден-ақ тиімді құрал болып келеді. Балабақшаға бармаған ауыл балалары да кішкентайынан әже-атасы мен ата-анасынан естіген халық ауыз әдебиеті арқылы тілдік әрі рухани нәр алады. Мұндай туындыларды балалар қызыға тыңдап, тез жаттап алады.

Неліктен ауыз әдебиеті сәбиді тез баурайды?

Табиғи «тіл жаттықтырғыш» қасиеті

  • Ойнақы тіл, қайталамалар және ұйқас баланы дыбысқа, екпінге, интонацияға баулиды.
  • Музыкалық ырғақ пен қысқа құрылым мәтінді тез есте сақтауға көмектеседі.
  • Мазмұны бала өміріне жақын болғандықтан, тыңдау қызығушылығы тұрақты сақталады.

Мысалдар

«Торғай», «Бақа-бақа балпақ», «Қарғалар», «Санамақ» сияқты халық өлеңдері қайталама сөздері мен ойнақы әуезі арқылы бөбектерді баурап, сөз өрнегіне үйретеді.

Бағдарламалық мазмұн: 2–6 жас аралығындағы әдеби жұмыс

Балабақшадағы оқыту және тәрбиелеу бағдарламасында 2–3 жас аралығында әдеби шығармаларды оқу және тіл дамыту арнайы бөлім ретінде қарастырылады. 2–3, 3–4 жас топтарына бесік жыры сияқты ойнақы өлеңдер, санамақтар, қысқа мәтіндер көбірек беріледі.

Бала көркем мәтінді сәби кезінен-ақ ықыласпен тыңдайды: қысқа ертегі мен өлеңді тез жаттап алады. Жаттау арқылы тілі жетіледі; жақсы кейіпкердің ісіне сүйсінеді, жағымсыз әрекеттен жиренеді. Осылайша «жақсы» мен «жаман» туралы алғашқы түсініктер қалыптасып, сөйлеу тілімен бірге қабылдау, тыңдай білу сияқты психологиялық үдерістер де дамиды.

Мектепке дейінгі балаға ұсынылатын шығармалардың негізгі бағыттары

1) Ауыз әдебиеті

Ертегі, мақал-мәтел, жұмбақ, санамақ, бесік жыры.

2) Классик жазушылар

Тілдік үлгі, көркемдік деңгей, мазмұндық тереңдік береді.

3) Қазақ жазушылары

Ұлттық ортаға жақын образдар мен тақырыптар арқылы тәрбиелейді.

Бұл бағыттар тәрбиешіге арналған бағдарламалық материалда жүйеленіп беріледі. Ең бастысы — шығарманы таңдауда жас ерекшелігі, тәрбиелік мақсат және топтың тілдік деңгейі нақты ескерілуі керек.

Сабақты жоспарлауда ескерілетін негізгі қағидалар

  1. 1

    Жас ерекшелігі мен мақсатқа сай таңдау

    Әр шығарманы оқыр алдында баланың жасы, топтың сөйлеу деңгейі және тәрбие жұмысының мақсаты есепке алынады. Мысалы, 3–4 жаста балабақшаға жаңа келген балалар ойыншықтармен, күн тәртібімен енді танысады, сөйлеуі де толық қалыптаспайды. Сондықтан алғашқы айларда әдеби жұмыс көбіне ойын түрінде ұйымдастырылады: күрделі емес суреттері бар, қысқа, нақты мәтіндер таңдалады; көлемді шығармадан тек лайықты үзінді алынуы мүмкін.

  2. 2

    Жоспардың мерзімдік нақтылығы

    Ана тіліне арналған жоспар 14–15 күнге лайықталып, қандай шығарма оқылатыны, бақылау жұмысы, суреттер мен ойындар нақты көрсетіледі. Әр ойынның мақсаты белгіленеді: білімді бекіту ме, әлде дыбысты дұрыс айтуға жаттықтыру ма — соның бәрі алдын ала ойластырылады.

  3. 3

    Тақырыптардың кеңдігі

    Оқылатын шығармалар тәрбие жұмысының әр саласын қамтығаны жөн: жануарлар, жыл мезгілдері, еңбек, мерекелер, сондай-ақ тазалық, ұқыптылық, әдептілікке баулитын мәтіндер.

  4. 4

    Сәбилер тобында жатқа айту тиімді

    3–4 жаста тәрбиешінің шығарманы мәнерлеп жатқа айтуы балалардың зейінін ұстап, қызығушылығын арттырады. Бұл уақытта тәрбиеші балаларды толық бақылап отыра алады. Сәбилерге тақпақты арнайы жаттатқызу қиын болғандықтан, тәрбиеші өзі айтып, кейін ойын барысында қажетті шумақтарды біртіндеп балаларға ілесіп айтуға үйретеді.

  5. 5

    Көрнекілік: суретті дұрыс қолдану

    Бұл жаста балалар өз бетімен оқи алмайтындықтан, мазмұнды түсінуде суреттің көмегі зор. Сәбилерге шығармаға дейін сурет көрсетіп әңгімелесу пайдалы; ал ересек балаларда, керісінше, суретті мәтін оқылғаннан кейін көрсету тиімді — әйтпесе зейін суретке ауып, тыңдау әлсіреуі мүмкін.

Әңгімелеп айтуға үйрету сабағының үлгі құрылымы

  1. Тәрбиешінің кіріспе әңгімесі.
  2. Тәрбиешінің мәтінді оқып беруі.
  3. Көмекші сұрақтар арқылы мазмұнын айтқызу.
  4. Қайталап оқу және балаларға қайта әңгімелету.

Қысқа мәтінді бір балаға, көлемді шығарманы бірнеше балаға бөліп айтқызуға болады. Жас аралас топта алдымен ересек балалар әңгімелейді, сәбилер тыңдап отырады.

Әдеби шығармаларды оқу, тыңдату, әңгімелету, жаттату сабақтарын экскурсия, бақылау, санау, музыка, бейнелеу өнерімен байланыстырған жөн. Бір сабақтың мазмұны екіншісін толықтырса, нәтиже күшейеді.

Мектепке даярлықтағы әдебиеттің орны және сөйлеу мәдениеті

Бала мектепке даярлану барысында сұрақты түсініп, дұрыс әрі толық жауап беруге, өзі де сұрақ қойып, жауап алуға үйренуі тиіс. Бұл міндет «оқыта отырып тәрбиелеу, тәрбиелей отырып оқыту» қағидасымен сәбилер тобынан бастап іске асады.

Әдепті сөйлеуге үйретудің нақты мақсаты

Мысалы, сәбилер тобында Ә. Дүйсенбиевтің «Не деу керек?» өлеңінен үзінді оқылғанда, тәрбиеші балаларды өлеңді тыңдай білуге және жатқа айтуға үйретумен қатар «рахмет», «кешіріңіз» сияқты ізеттілік білдіретін сөздерді күнделікті қолдануға дағдыландырады.

Ал ересек топта Қ. Мырзалиевтің «Ойыншықтар» өлеңін оқығанда тыңдау мәдениетін күшейтіп, өлеңде аталған ойыншық жануарлар туралы сұрақ-жауап арқылы балалардың білімін нақтылау маңызды.

Сөздік жұмыс — тіл дамытудың өзегі

Мектеп жасына дейінгі балалар өздігінен оқи алмайтындықтан, мәтін оқу, әңгімелеп айту, көркем сөзбен таныстыру тақырыптық принципке сүйеніп ұйымдастырылады: қоршаған ортамен, табиғатпен, қоғам өмірімен таныстыру арқылы дүниетаным, зейін, қабылдау және қабілет дамиды.

Жас ерекшелігіне сай күтілетін нәтиже

2–3 жас (сәбилер)

  • Тыңдау қабілетін дамыту.
  • Қысқа өлеңдерді жатқа айтуға ынталандыру.
  • Ертегі мен әңгімені ауызша қарапайым түрде әңгімелеп беруге үйрету.

4–6 жас (естияр, ересек)

  • Мазмұнын жүйелі баяндау, кейіпкер әрекетін талдау.
  • Кейбір үзінділерді жатқа айту, мазмұнға сай әңгіме құрастыру.
  • Бейнелі сөздерді дәл қолдану, салыстыра сипаттау дағдысын дамыту.

Сабақ кезеңдерінің ықшам жоспары

  1. Мәтінге дейін: баланың бұрыннан не білетінін анықтайтын әңгімелесу.
  2. Шығарманы оқу (сәбилерге ауызша айту).
  3. Әңгімелесу.
  4. Әңгімелету (суретпен/суретсіз, ойыншық арқылы).
  5. Экскурсия, бақылау сияқты өмірлік тәжірибемен бекіту.

Жаңа сөзді үйрету: мөлшер, жүйе, қайталау

Негізгі міндеттер

  • Сөз үйретуді барлық сабақта жүйелі жүргізу.
  • Өмірмен байланысты сөздерді меңгерту.
  • Мәтін оқығанда жаңа сөзді мақсатты енгізу.
  • Оқылған мәтін мазмұнын қайталап түсіндіру арқылы бекіту.

Жасқа қарай бір сабақта енгізілетін жаңа сөз мөлшері

  • 2–3 жас: 2–3 сөз
  • 4–5 жас: 4–5 сөз
  • 5–6 жас: 6–7 сөз

Үйренген сөзді саналы қолдану дағдысы тек сабақта емес, серуенде, ойында, еңбек әрекетінде қайталанып, жаттығу арқылы қалыптасады.

Сын есім аздығын толықтыру: салыстыру және ойын

Мектепке дейінгі балалар сөздік қорында көбіне зат есім мен етістік басым болады да, сын есім, сан есім, есімдіктер салыстырмалы түрде аз кездеседі. Сондықтан сөз үйретуде заттың түсін, пішінін, сапасын байқату, ұқсас заттарды салыстыра сөйлету өте маңызды.

Тақырыптық мысал: «Жемістер»

Сабақта жеміс суреттерін көрсете отырып, тәрбиеші: «Жеміс ағаштары көктемде не істейді? Қандай жемістерді білесіңдер? Дәмі, пішіні қандай?» деген сұрақтар қояды. Кейін «Формасын таны», «Қайда өседі?» сияқты дидактикалық ойындар ұйымдастырылады.

Қысқаша жоспар

  1. Жыл мезгілі мен жемістер туралы әңгімелесу, бұрынғы сөздерді қолдандыру.
  2. Өлең оқу, салыстырма сөздерге (эпитет, метафора, синоним) назар аударту.
  3. Ойын: «Сен нені жақсы көресің?», «Қайда өседі?»
  4. Жұмбақ шештіру (5–6 жас).
  5. Сурет салу не қиып-жапсыру арқылы бекіту.

Сөйлем құратуға тірек сөздер

  • Шие: қызыл, домалақ, кішкентай, ұсақ шар сияқты.
  • Алма: домалақ, қызыл/сары, тәтті, қышқыл.
  • Жапырақ: сап-сары, алтындай, жібектей.
  • Етістіктер: гүлдейді, бүршіктенеді.

Сабақ уақыты (әдетте 25–30 минут) шектеулі болғандықтан, тартымдылық пен қарқын тәрбиешінің ұйымдастыруына тікелей байланысты: сұрақ-жауап, тапсырма, ойын, көрнекілік бір-бірін алмастырып отырғаны тиімді.

Өлең, ойын және пәнаралық байланыс: «Доп» тақырыбы

Өлең арқылы сөз үйрету

Сәбилер тобы ойыншық атауларын меңгерген кезде М. Әлімбаевтың «Менің ойыншықтарым», Ш. Смаханұлының «Добым менің» сияқты өлеңдері оқылып, ойынмен бекітіледі.

Сабақ мақсаты

  • Өлеңді тыңдай білуге және жатқа айтуға үйрету.
  • Есту қабілетін жетілдіру.
  • «Зымырайсың», «қутыңдайсың», «құтылмайсың» сияқты сөздерді меңгерту.

Бекіту тәсілдері

Сабақта сұрақ-жауап жүргізіледі: «Өлең не туралы? Доп неден жасалған? Еденге түскенде не болады?» Жауап қиналса, тәрбиеші қажетті сөздерді қайта-қайта дұрыс үлгімен айтады. Кейін сурет салдыру, серуенде доппен «Кім қаққыш?» ойынын ойнату, келесі мүсіндеуде балшықтан доп жасау, музыкада доппен қимыл жаттығулары арқылы сөздер тұрақты қолданысқа түседі.

Ойын — тіл дамуының табиғи ортасы

Ойын — мектеп жасына дейінгі тәрбиеленушінің негізгі іс-әрекеті. Ойын үстінде баланың тілі дамып, қызығушылығы мен бейімділігі айқын көрінеді. Ойын түрлері мазмұны мен құрылымына қарай мазмұнды-бейнелі, қимыл-қозғалыс, дидактикалық, құрылыс, кейіптендіру ойындарына бөлінеді.

Мазмұнды-бейнелі ойын

Бала ойын мазмұнын түсінікті жеткізуге, құралдарды табуға, дайындауға талпынады; бұл еңбекті ұжымдық әрекетке және шығармашылыққа бағыттайды. Рөлге еніп, дауыс ырғағын, қимылын, мінезін беруге тырысады; ән, бейнелеу сабақтарында алған білімі ойын ішінде «тірі тәжірибеге» айналады.

Дидактикалық ойын

Есте сақтау, қабылдау, ойлау, сөйлеу үдерістері дамиды; заттарды пішініне, түсіне, көлеміне қарай іріктеуге үйренеді. Ауызша ойналатын ойындарда сұрақ қою, өтініш айту, келісім білдіру сияқты дауыс ырғақтарын қолдану қабілеті жетіледі.

Ұлттық ойындардың тәрбиелік және тілдік әлеуеті

Тіл дамытуда ұлттық ойындардың орны ерекше: оларда халықтың тұрмыс-тіршілігі, еңбегі, дүниетанымы, арман-тілегі, болашаққа сенімі бейнеленеді. «Алақан соқпақ», «Тақия тастамақ», «Айгөлек» сияқты ойындар баланы ережеге бағынуға, қарым-қатынасты реттеуге, ерік-жігерін шыңдауға үйретеді.

Мысал: «Аңдардың айтысы»

Қатысушылар ән арқылы аңдардың даусын, қылығын бейнелеп, ерекшелігін сипаттайды. Бұл хайуанаттар әлемі туралы нақты ұғымды қалыптастырып, шығармашылық қабілетті және топпен орындау дағдысын дамытады.

Ойынның тұлға қалыптастырудағы мәні

М. Жұмабаев ойын туралы баланың қиялы әсіресе ойында айқын көрінетінін атап өтеді: бала өмірде көргенін ойынға көшіреді, ұлттық тұрмысқа тән әрекеттерді қайталайды. Психологтар да ойын үстінде төзімділік, табандылық, өзін-өзі билеу және өздігінен әрекет ету еркі нығаятынын дәлелдейді.

Дидактикалық ойындарды таңдаудың талаптары

  • Ойын нақты, қысқа, қызықты және тартымды болуы керек.
  • Тапсырмалар біртіндеп күрделеніп, ойлау тәсілдерін меңгертуге ықпал етуі тиіс.
  • Тапсырмалардың әртүрлі тәсілмен орындалуы қадағаланып, тәрбиелік ықпал күшейтілуі қажет.
  • Жас ерекшелігіне және нақты сабақ мазмұнына сай келуі міндетті.
  • Көрнекіліктер қарапайым, тез дайындалатын және қолдануға жеңіл болуы шарт.

Тіл дамытуға арналған дидактикалық ойындар: топтастыру

Тілді ширатып, сөздік қорды байыту

Жаңылтпаш ойындар, «Қуыр-қуыр қуырмаш», «Малдың төлін шақыру», «Сөйлем жарыс», «Сурет сыры», «Сөйлем қуаласпақ».

Сөйлем мен сөз байланысын түсіндіру

«Қай сөзді жоғалттым?», «Не қажет?», «Орамал тастамақ», «Домино».

Сөз таптарын меңгерту

«Суретті лото», «Ғажайып қоржын», «Сиқырлы сандық», санамақ ойындар, жұмбақ ойындар.

Жұмбақ пен жаңылтпаш: ойлау мен дыбыстауды жетілдіру

Жұмбақ ойындардың тиімділігі

Жұмбақтарды жарыс түрінде, көрнекіліктермен өткізу баланы тапқырлыққа, өз бетімен ойлауға үйретеді; зат пен құбылыстың белгілерін салыстырып, дәл атауын табуға көмектеседі. Мысалы: «Барады, барады, аузын ашып қалады» (кебіс), «Таптым, таптым тап жорға, табаны жалпақ боз жорға» (түйе).

Жаңылтпаштың орны

Кейбір балаларда р, л, с, ң дыбыстарын айтуда қиындық кездесуі мүмкін. Мұндайда жаңылтпаштар дыбыстауды ойын арқылы түзетуге, диалогтық сөйлеуді жаттықтыруға өте қолайлы құрал болады.

Дидактикалық ойындардың сабақтағы негізгі қызметтері

Білімділік

Жаңа білімді меңгерту, іскерлік пен дағды қалыптастыру, білімді жетілдіру.

Тәрбиелік

Қоршаған ортаға құнды, сыйлы қатынасты қалыптастыру.

Дамытушылық

Танымдық белсенділікті, сөйлеуді және психикалық үдерістерді дамыту.

Дидактикалық ойындарды оқыту процесінде жүйелі қолдану тәрбиеленушінің білімге ынта-ықыласын арттырып, танымдық белсенділігін күшейтеді.