ҚАЗАҚСТАН ЖӘНЕ БІРІККЕН ҰЛТТАР ҰЙЫМЫ
Біріккен Ұлттар Ұйымы: құрылуы, Жарғысы және әлемдік қауіпсіздіктегі рөлі
Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) — Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін КСРО, АҚШ, Қытай және Ұлыбританияның белсенділігімен құрылған халықаралық ұйым. Ұзақ жылдар бойы әлемде бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуде айрықша рөл атқарып келе жатқан бұл ұйымның қалыптасуы оңай болған жоқ: жетекші мемлекеттердің басшылары мен сыртқы істер министрлері бірнеше мәрте кездесіп, мақсат-міндеттерді талқылап, қызу пікірталастар жүргізді.
Негізгі құжат — БҰҰ Жарғысы
БҰҰ-ның ең басты әрі негізгі құжаты — оның Жарғысы. Тарихи деректерге сәйкес, Жарғы жобасы КСРО, АҚШ, Қытай және Ұлыбритания өкілдерінің қатысуымен әзірленді. Құжат бес тілде — орыс, ағылшын, қытай, француз және испан тілдерінде дайындалып, 1945 жылғы 26 маусымда Сан-Франциско конференциясында 51 мемлекет қол қойды.
Жарғы 1945 жылғы 24 қазанда конференцияға қатысушы елдердің оны ратификациялауына байланысты күшіне енді. Сол себепті 24 қазан халықаралық қоғамдастықта БҰҰ құрылған күн ретінде кеңінен аталып өтеді.
Бас Ассамблея және шешім қабылдау тәртібі
Ұйымға мүше барлық мемлекеттер қатысатын Бас Ассамблея БҰҰ-ның негізгі органы саналады. Әр мүше мемлекет шешім қабылдау кезінде бір дауысқа ие.
Ерекше маңызды мәселелер қалай шешіледі?
- Бейбітшілік пен қауіпсіздікке қатысты мәселелер;
- Ұйымға жаңа мүшелер қабылдау;
- Бюджетті бекіту.
Мұндай мәселелер бойынша шешім мүше мемлекеттердің үштен екісінің қатысуымен және дауыс беру қорытындысы бойынша қабылданады. Сондай-ақ Бас Ассамблея БҰҰ бюджетін қарап, бекітеді.
БҰҰ-ның Бас хатшысы ұйымның әртүрлі органдарына мүше мемлекеттердің қатысуымен, Қауіпсіздік Кеңесінің ұсынымы негізінде сайланады. Қазіргі кезде Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері — Ресей, АҚШ, Қытай, Ұлыбритания және Франция.
Бас Ассамблея комитеттері: бағыттар мен міндеттер
Бас Ассамблеядан төмен тұрған органдар көп, олардың қызметтері де саналуан. Қазіргі кезде Бас Ассамблеяның алты бас комитеті жұмыс істейді, әрқайсысының қарастыратын мәселелері бөлек.
1-комитет
Қарусыздану және халықаралық қауіпсіздік.
2-комитет
Экономикалық және қаржы мәселелері.
3-комитет
Әлеуметтік, гуманитарлық және мәдениет.
4-комитет
Арнайы саяси және отарсыздандыру.
5-комитет
Әкімшілік және бюджет.
6-комитет
Құқық мәселелері.
Алғашқы сессиялар: тарихи бастаулар
Бас Ассамблеяның алғашқы сессиясы 1946 жылғы 10 қаңтарда Лондондағы Вестминстердің Орталық залында ашылды. Инаугурациялық сөз сөйлеу құрметі Ұлыбританияның премьер-министрі Клемент Эттлиге берілді. Бірінші сессияның президенті болып бельгиялық Поль Анри Спаак сайланды.
Қауіпсіздік Кеңесінің алғашқы отырысы 17 қаңтарда өтті, оған Австралияның елшісі төрағалық етті.
Қазақстан және БҰҰ: мүшелік, бастамалар, жауапкершілік
1992 жыл: Қазақстанның БҰҰ-ға қабылдануы
Тәуелсіз Қазақстан тарихында 1992 жылғы 2 наурыз — еліміздің Біріккен Ұлттар Ұйымына мүшелікке қабылданған күні. Қазақстан БҰҰ Бас Ассамблеясының 46-сессиясында ұйымның жаңа мүшесі ретінде ғана емес, қазіргі заманның өзекті халықаралық проблемалары бойынша белсенді ұстанымы бар мемлекет ретінде танылды.
Қазақстан ұсынған екі маңызды бастама
Бастама 1
«Бір + бір» формуласы
Барлық үкіметтердің ізгі ниет білдіру тәртібімен БҰҰ-ның бітімгершілік күш-жігері үшін қор құруды бастау. Формула әр мемлекет өзінің қорғаныс бюджетінен 1% бөліп, оны жыл сайын 1%-ға ұлғайтып отыруды көздейді. Осылайша, он жыл ішінде бітімгершілік қоры он есеге ұлғаюы мүмкін.
Бастама 2
АӨСШК шақыру
Азиядағы өзара ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі кеңесті (АӨСШК) шақыру идеясы көптеген елдер тарапынан, сондай-ақ БҰҰ деңгейінде қолдау тауып, Қазақстанның сыртқы саясатын айқындауда маңызды рөл атқарды.
2002 жыл: АӨСШК-тің алғашқы саммиті және Алматы актісі
2002 жылғы маусымда АӨСШК шақыру бастамасы іс жүзінде жүзеге асты. Алматыда өткен алғашқы саммитке Қытай, Ресей, Үндістан, Пәкістан және басқа да мемлекеттердің басшылары қатысып, жаһандық күн тәртібіндегі өзекті мәселелерді талқылады.
Саммит қорытындысында қауіпсіздік пен ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған Алматы актісі және өркениеттер арасындағы үнқатысуға жәрдемдесу туралы декларация қабылданды.
«Біз АӨСШК үдерісіне қатысушылардың барлығын Азияда ауқымды қақтығыстарға ұрынбау, егесті ушықтырмау үшін бір-бірімен өзара қарым-қатынаста ұстамдылық пен жауаптылық танытуға шақырамыз... Біздің ойымызша, Азия құрлығында қауіпсіздікті қамтамасыз етуде Біріккен Ұлттар Ұйымы маңызды үйлестірушілік рөл атқаруы керек. Барлық тағдырсалды шешімдерді мемлекеттер қауымдастығы БҰҰ аясында қабылдауы тиіс».
Ядролық қарусыздану: Қазақстанның бірегей ұстанымы
Қазақстан — ядролық қарудан өз еркімен бас тартқан әлемдегі бірегей елдердің бірі. Еліміз бұл мәселені БҰҰ аясындағы жиындарда тұрақты көтеріп, өзге мемлекеттерге үлгі көрсетіп келеді. Ядролық сынақтарды толық тоқтату жөніндегі табанды ұстаным да БҰҰ тарапынан қолдау табуда.
2001 жылғы тамызда өткен «ХХІ ғасыр: ядролық қарудан азаттық жолында» атты халықаралық конференцияда БҰҰ Бас хатшысының орынбасары В. Петровский:
«Қазақстан жауапты саяси ерік-жігермен, салмақты сөзбен және нақты істермен адамзат өзін-өзі жоятын құралдардан ғаламшарды қалай азат етуге болатынының жарқын мысалын көрсетті»
деп атап өтті. Бұл баға Қазақстанның осы бағыттағы саясатының өміршеңдігін айқындай түседі.
Аймақтық қауіпсіздік және Ауғанстан мәселесі
Қазақстан БҰҰ-ға мүше мемлекет ретінде саяси проблемалардың, соның ішінде Орталық Азия елдерінің қауіпсіздігіне қатысты түйткілдердің реттелуіне де бастамашы болып келеді. Мыңжылдық саммиті барысында Қазақстан басшысы Ауғанстан мәселесін тұрақтандыруда нақты іс-шаралар әзірлеу үшін Ауғанстан мен Орталық Азиядағы жағдайды қарауға арналған Қауіпсіздік Кеңесінің арнайы отырысын шақыруды ұсынды.
Бұл ұсыныс кейінірек, 2001 жылғы сәуірде, Қауіпсіздік Кеңесіне және Бас Ассамблеяның 55-сессиясында ресми құжат ретінде қатысушы елдерге таратылды. Бүгінде Қазақстанның аталған бағыты Ауғанстанды қалпына келтіру жұмыстарында нақты нәтижелер беріп келе жатқанын атап өткен жөн.
Конвенциялар және практикалық ынтымақтастық
Қазақстан БҰҰ-ға мүше болғаннан бері ұйым аясында қабылданған халықаралық конвенциялардың көпшілігіне қосылды. Олардың қатарында адам құқықтары, халықаралық қауіпсіздік, қоршаған ортаны қорғау, есірткі айналымын бақылау және басқа да бағыттар бар.
Мысалы, БҰҰ Бас Ассамблеясының 53-сессиясында Қазақстан Орталық Азиядағы транзит мәселелері бойынша қарар қабылдауға бастама көтерді. Бұл Еуропа мен Азия арасындағы сауда-экономикалық ынтымақтастықты дамыту үшін ұлттық және аймақтық көлік инфрақұрылымын қалыптастырудың маңызын айқындады. Нәтижесінде транзиттік көлік қатынастарын дамыту бағдарламаларын әзірлеу мен іске асыруға қатысты халықаралық-құқықтық негіз қалыптастыру жұмыстары кеңінен жүргізіле бастады.
БҰҰ құрылымдарымен серіктестік
Қазақстан бүгінде БҰҰ-ның көптеген құрылымдарымен тығыз ынтымақтастық орнатқан. Соның бірі — БҰҰ Даму бағдарламасы. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында бұл бағдарлама нарықтық экономикаға көшу кезеңінде экономиканың әртүрлі секторлары мен өңірлеріне нақты көмек көрсетіп, Үкіметке елеулі қолдау болды. Бағдарлама аясында әлеуметтік-экономикалық және мәдени саладағы бірқатар жобалар жүзеге асырылды.
Сонымен қатар Қазақстан БҰҰ-ның Босқындар ісі жөніндегі басқармасымен, Әйелдер және Балалар қорларымен және ұйымның өзге де құрылымдарымен жүйелі байланыс орнатты.
Қорытынды
Қазақстан БҰҰ қызметіне белсенді қатыса отырып, жаһандық қауіпсіздікті нығайтуға нақты үлес қосып келе жатқан мемлекет ретінде танылды. Бұл еліміздің бүгін де, болашақта да әлем халықтарын, мәдениеттер мен конфессияларды жақындастыруға бағытталған өркениетаралық диалогты дамытуға дайын екенін көрсетеді.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстан халықаралық ұйымдар мен дамыған елдердің қолдауына сүйенсе, бүгінде өзге елдерге қаржылай көмек көрсетіп, қолдау ұсынатын мемлекет деңгейіне көтерілді.