Бір күндері Аманқұлдың есіне баяғы қатын - баласы түсіп
Қазақтар бұрынғы бабаларынан қалған әртүрлі ертегілерді тыңдап, Үббе деген су иесінің барын білген екен. Бағзы заманда адамдар суға түскенде үрей билесе, «Маған тиме!» деп айқайлайтын көрінеді.
Аманқұлдың су түбіне кетуі
Өткен заманда бір қалада Аманқұл деген кісі өмір сүріпті. Бір күні әйелі: «Тамақ пісіруге су жоқ», – деген соң, Аманқұл шелек алып дарияға барады. Шелегін толтырып, өзі де салқындайын деп суға түскенде, Үббенің жасауылы кезігіп, оны су түбіне тартып әкетеді.
Аманқұлды су астындағы Үббе қаласына алып келіп, Үббе отыратын орданың алдына қояды. Жасауыл ішке кіріп, қолын қусырып сәлем беріп: «Тақсыр! Бұйрығыңыз бойынша Аманқұлды алып келдім», – дейді.
Үббе: «Жарайды! Оны ішкері кіргіз», – деп бұйырады.
Жасауыл Аманқұлға: «Ішке кіргенде қолыңды қусырып, патшаға сәлем бер», – деп ескертеді. Аманқұл ордаға кірсе, үй толы отырған адамдарды, олардың ортасында ұзын сақалды, қабағы жабылған қара кісіні көреді. Бұл — Үббенің өзі екен.
Айдаһармен айқас және уәзірлік
Аманқұл Үббеге бірнеше жыл қызмет етеді. Еңбегі ұнап, ақырында Үббе оны уәзір қылады. Бұған себеп те бар екен: Үббе қаласын қараң қылатын айдаһар жылан болыпты. Ол жылан күн сайын бір адамнан құрбандық сұрайтын көрінеді.
Құрбандық Үббенің баласына түскен күн
Бір күні кезек Үббенің баласына келеді. Үббе қатты қайғырып, баласын құтқаруға амал таппайды. Сонда Аманқұл: «Балаңыздың орнына мен барайын», – деп, қолына өткір алмас қылыш алып айдаһарға аттанады.
Аманқұл айдаһар келетін жолға барып отырады. Айдаһар жаңбырлатып, қарлатып жетеді. Сол сәтте Аманқұл қылышын қынабынан суырып, дайын отырады. Айдаһар келіп жұтпақ болғанда, алмас қылыш оны ортасынан қақ бөліп түсіреді.
Ол аман-есен қалаға қайтып келіп, айдаһарды өлтіргенін айтқанда, жұрт әуелде сенбейді. Екі адамды тексеруге жіберсе, айдаһар шынымен екіге бөлініп жатыр екен. Хабар жеткен соң халық бәле-жаладан құтылғанына қуанып, той-тамаша жасайды.
Қарашаш сұлумен махаббат
Үббенің бір уәзірінің Қарашаш сұлу деген қызы болыпты. Аманқұл оның көркіне ғашық болады. Қыз да Аманқұлдың ерлігін көріп, оны сүйеді. Екеуі бір-біріне ынтық болса да, қалай қосыларын таба алмай жүреді.
Үббенің уәдесі және екі тілек
Бір күні Үббе Аманқұлды шақырып: «Не тілегің болса да айт, орындайын», – дейді. Аманқұл: «Екі тілегім бар: еліме қайтсам деймін, әрі Қарашаш сұлуды алғым келеді», – деп жауап береді.
Үббе: «Екі тілек бір көңілге сыймайды, біреуін таңда», – дейді. Сонда Аманқұл: «Қарашаш сұлуды қоссаңыз, елге қайтудан бас тартайын», – деп келіседі.
Үббе бұған разы болып, уәзіріне: «Аманқұлға қызыңды бер», – деп бұйырады. Уәзір: «Қызым қаласа, мен келісемін», – дейді. Қарашаш сұлу да: «Қабылым бар», – деп жауап береді.
Бірнеше күн той жасап, екеуіне неке қиып қосады. Аманқұл содан кейін де бірнеше жыл Үббеге қызмет етіп жүреді.
Сағыныш, құпия сандық және көк шыбық
Күндердің күнінде Аманқұлдың есіне баяғы әйелі мен баласы түседі. Ол: «Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол», – деген сөзді ойлап, елге қайтуды жөн көреді. Бірақ су астындағы әлемнен қалай шығарын білмей, көп уақыт қасірет шегеді.
Ашылмайтын сандықтың сыры
Аманқұл Қарашаш сұлумен тату тұрса да, Қарашаш бір сандықтың кілтін ешқашан көрсетпейтін екен. Аманқұл кілтті қолға түсіре алмай, таңғалып жүреді.
Бір күні Қарашаш сұлу қонаққа кеткенде, кілт ұмыт қалып, Аманқұлдың қолына түседі. Ол сандықты ашып қараса, ішінде көк шыбық қана бар екен.
Аманқұл оның қасиетін түсінбей, қайтадан орнына салып, кілтті орнына қояды.
Сол түні Аманқұл елге қайтуды ойлап, Жаратқанға сиынып жатқанда, түсіне басында ақ сәлдесі бар бір қара кісі кіріп: «Қапа болма, балам. Сандықтағы көк шыбықты алып, “Бісміллә” деп жерге ұрсаң, аман-есен үйіңе жетесің», – дейді.
Үйге оралу және көк шыбықтың қасиеті
Аманқұл шошып оянып, Құдайға жалбарынып, көк шыбықты алып: «Бісміллә», – деп жерге ұрғанда, Құдайдың құдіретімен баяғы суға түскен жерінен бір-ақ шығады.
Қараса, киімін шешкен жерінде сол күйі тұр, шелегі де суға толы қалпында екен. Ол киініп, шелегін алып үйіне келсе, әйелі жаңа ғана ас қамына кірісіп жатыр екен.
Аманқұл басынан өткен оқиғасын айтқанда, әйелі алғашында сенбейді: «Араға аз ғана уақыт өтті ғой!» – дейді. Сөйтсе, көк шыбықтың қасиеті зор екен: «Бісміллә» деп жерге соқса, не тілесе де дайын болады екен.
Ақырында Аманқұл сол қаланың патшасы болып, дәулетке кенеліп, барша мұратына жетті дейді.