Ертеде бір молда болыпты

Сиқыр, қызғаныш және жазаның салмағы

Ертеде бір молда өмір сүріпті. Оның әйелі оқуы бар, сиқыршылықты меңгерген жан екен. Әйелі үйінде тамақ ішпейді: молданы сиқырлап ұйықтатып тастайды да, өзі үнемі бір жаққа кетіп, қайта келіп жүреді.

Бір күні молда әйелінің бұл қылығына шыдамай, оның соңынан аңдуға бел байлайды.

Түнгі аңду және қорқынышты шындық

Молда әйеліне тамақ дайындап беріп, ол үйден шыға салысымен киімін ауыстырады. Қараңғы түнде жасырын еріп отырып, әйелінің бір молаға барғанын көреді. Әйелі жаңа көмілген адамның етін алып жейді.

Мұны өз көзімен көрген молда әйелінен бұрын үйіне жетіп, ештеңе болмағандай жата қалады. Көп кешікпей әйелі де келіп жатады.

Ашуға булыққан молда: «Менің тамағым саған өлген адамның етінен арам болды ма?» – деп, әйелін қамшымен тартып жібереді.

Сиқырдың соққысы: молданың итке айналуы

Әйелі көк кесеге су құйып алып, байының үстіне шашады. Қолына көк шыбық алып: «Әй, ит болғыр!» – деп ұрып қалады. Сол сәтте молда сары ит болып шыға келеді.

Қатын көсеуді алып, итті үйден қуып шығады да, даладағы малайларға «ұрып өлтіріңдер» деп бұйырады. Ит қақпадан қашып шыға бергенде құйрығы ілініп, жұлынып қалады. Сөйтіп, ол сары шолақ ит болып, қаңғып кете береді.

Қасиетті итке айналған тағдыр

Қаңғып жүрген сары шолақ ит малшыларға жолығады. Ол кезде қойға қасқыр шауып, жылқыны ұрылар алып, малшыларға маза жоқ екен. Малшылар итті асырап алады. Ит келгеннен бері қой қасқырдан, жылқы ұрыдан аман болады.

Содан ол «Сарышолақ» атанып, қасиетті ит саналады.

Алтын ұра және қара бұлттай ұрылар

Бір күні отарға бай келіп, Сарышолақтың арқасында малдың аман қалғанын байқайды. Иттің қасиетін сынамақ болып, оны ауылына ертіп кетеді. Ауылда оған сойған малдың өкпесін тастап тұрады.

Бұл байдың ұрасынан жыл сайын алтын қазына ұрланатын, бірақ кім ұрлағанын таба алмай жүретін. Бір түні бай итті ұраның қасына байлап қояды. Сарышолақ бірнеше күн тапжылмай күзетеді.

Ақыры бір түнде әуеден қап-қара бұлттай болып үш ұры түседі. Бірақ бұл жолы ештеңе ала алмайды. Бай иттің қасиетіне анық көзі жетіп, бұрынғысынан да қадірлейді: суықта итті үйге кіргізіп жатқызады.

Баланы алып кететін бұлтқа қарсы күзет

Байдың бір досы бар екен. Ол ұл мен қызға зар: бәйбішесі жылына бір бала туса да, аспаннан қара бұлт келіп, көтеріп алып кетеді екен. Сол досы «қасиетті ит бар» дегенді естіп, өтініш айтып, Сарышолақты уақытша сұратады.

Итті алып барса, бәйбіше толғатып жатыр екен. Үй іші адамға толы. Бай адамдарды сыртқа шығарып, итті бәйбішенің жанына қояды. Дәл бала шыр етіп туа бергенде, шаңырақтан қара бұлт төнеді.

Сарышолақ арсылдап аспанға шапшып, бұлтты жуытпайды. Бала аман қалады, бұлт сейіледі. Бала ұл болып туады.

Даңқтың жайылуы және алтын қарғылар

Сарышолақтың даңқы елге жайылады. Тағы бір бай өтініш айтып, итті бірнеше күнге алады: оның да қазынасын жыл сайын «бұлт» ұрлайды екен. Ит барған түні ұры түседі де, Сарышолақ оны жолатпайды.

Әлгі бай да айғыр үйірлі жылқы мен бірнеше ділдә беріп, иттің мойнына алтын қарғы тағады. Содан Сарышолақ байдың жалғыз ұлындай болып, күн сайын қой сойылып, бауыр беріледі.

Ханмен бәстесу: ақ қасқырдың беті ашылады

Бір күні байдың үйіне хан қонақ болады. Бай тоқты сойып, құйрық-бауырды итіне береді. Мақтанып иттің қасиетін түгел айтып береді. Хан ерегесіп: «Ертең қойыңды өріске шығар да осы итке бақтыр. Бір қойың қасқырға тартылса, итіңді алам. Ал қойың аман келсе, хандығымды беріп, итіңнің мойнына алтын қарғы байлаймын», – дейді.

Ертеңіне қой өріске шығады. Күн еңкейген шақта ақ киім киген біреу атпен келіп, жерге түсе салып, үлкен ақ қасқырға айналып қойға шабады. Ит қасқырға қарсы атылып, айқаста қасқырдың көзін ағызады да, қойды айдап әкетеді.

Қасқыр қансырап шетке шығып, қайтадан адам кейпіне еніп, атына мініп қашады. Ит қойды кешке аман-есен ауылға айдап келеді. Үйге кірсе, байдың төр алдында бір көзі таңулы хан отыр екен.

Хан уәдесінде тұрып, хандығын беріп, иттің мойнына алтын қарғы тағады. Енді иттің мойнында үш алтын қарғы болады.

Қадірдің құны: тұтқындық пен ішкі күйік

Иттің қадірі күн санап артады. Ханның да бақыты осы итке байланады. Айыбы «ит» демесе, Сарышолақ адамнан артық құрметтеледі. Тек тілі жоқ: сөйлей алмайды, бірақ сөздің бәрін адамша түсінетіндей.

Сарышолақ бұрынғы әйелінен кек алуды ойлап, іші ызаға толады. Бірақ кетейін десе хан жібермейді; қашайын десе мойнындағы алтын қарғы жолда ұстатып қоя ма деп қорқады. Ақыры жүдеп, ауырып, тамақ ішпей қалады.

Хан барша балгер мен емшіні алдырғанмен, ит айықпайды. Содан хан «ауырлаған шығар» деп, мойнындағы қарғыларды шешіп тастайды. Сол түні жұрт ұйықтағанда Сарышолақ қашып шығады.

Қайта оралу және торғайға айналу

Бірнеше күн жол жүріп, Сарышолақ ақыры өз еліне жетеді. Мұның келе жатқанын әйелі бал ашып біліп, алдын ала қамданады.

Ит есіктен кіре бергенде қатын көк кеседегі суды шашып: «Ей, торғай болғыр!» – деп, көк шыбықпен тартып қалады. Сарышолақ шырылдап торғайға айналып ұша жөнеледі.

Ұшып келе жатқанда қаршыға көріп қуалайды. Торғай жанұшыра ұшып, далада егін орып жүрген кемпірдің қойнына кіріп кетеді. Әупірімдеп жаны қалады.

Кемпірдің көмегі және қарсы амал

Кемпірдің қасындағы екі бала торғаймен ойнап мәз болады. Торғай шырылдай берген соң кемпір мән беріп, кесемен су шашып: «Ей, адам қалпына түс!» – деп шыбықпен тартып жібереді. Торғай қайтадан адам болып шыға келеді.

Молда кемпірге алғыс айтып, басынан кешкенін түгел баяндайды. Сонда кемпір: «Сенің әйелің әуелі менен оқыған, кейін жер астындағы қабір кірпішінен оқыған. Сені осындай азапқа түсірген сол. Егер өшіңді алғың келсе, мына көк кеседегі суды таза орамалмен жауып, көк шыбықты қолға ал. Әйелің бүгін моншада болады. Есікті сығалап ашып, суды үстіне шаш та, шыбықпен тартып жібер. Сонда ол сен не десең, соған көнеді», – дейді.

Моншадағы үкім: әйелдің атқа айналуы

Молда асығып жетсе, әйелі шынында да моншада екен. Ол суды шашып: «Ат болғыр!» – деп, шыбықпен тартып жібереді. Әйелі сол сәтте ат болып шыға келеді.

Содан молда бір қызға үйленеді. Бұл қыз да сиқыр оқыған жан екен.

Жаңа әйелдің қорғаны және соңғы тоқтам

Жаңа әйелі молданы қасынан шығармайды. Үйін айналдыра биік те берік қорған соқтырып, қақпаны күндіз-түні жаптырып қояды.

Бір күні қақпаға шұрқырап торы ат келеді. Келгенімен ішке кіре алмай, қорғанның сыртында тұрып молда мен қызды дуалай бастайды. Бірақ қыздың оқуы басым болып, торы аттың дуасы дарымайды.

Сол кезде торы ат қаршыға болып ұшып кетеді. Оқуын күшейтіп, молда мен қыздың түбіне жетпек болып, баяғы оқыған жеріне тартады. Алайда қыздың дуасы оны жеткізбей, орта жолдан қайырып, қайтадан үй маңына келтіріп қондырады.