Тойшыбек Қасаболатұлы (1783, қазіргі Алматы облысы Жамбыл ауданы Таран а. - 1860, қазіргі Жамбыл облысы Қордай ауданы Қақпатас а. ) - би, батыр
Тойшыбек Қасаболатұлы: би, батыр және Жетісудағы қарсылық ошақтарының бірі
Тойшыбек Қасаболатұлы (1783, қазіргі Алматы облысы Жамбыл ауданы, Таран ауылы — 1860, қазіргі Жамбыл облысы Қордай ауданы, Қақпатас ауылы) — би, батыр. Ұлы жүздің Дулат тайпасының Ботбай руынан шыққан. Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысын қолдаған тарихи тұлғалардың бірі ретінде белгілі.
Қысқаша деректер
- Туған жылы мен жері
- 1783, Таран ауылы (қазіргі Алматы обл.)
- Қайтыс болған жылы мен жері
- 1860, Қақпатас ауылы (қазіргі Жамбыл обл.)
- Қоғамдағы орны
- Би, батыр
- Тайпа-руы
- Ұлы жүз, Дулат — Ботбай
Бекініс салу және стратегиялық таңдау
1849 жылы Тойшыбек Алматыға таяу өңірде, Ақсай мен Қарасу өзендері тоғысатын тұста бекініс салдырды. Қабырғасының ұзындығы шамамен 85 метр, биіктігі 5 метр болғаны айтылады.
Патшалық Ресейдің Жетісуға тереңдей енуіне қарсы тұру үшін Тойшыбек Қоқан хандығына сүйенуге мәжбүр болды. Осы мақсатта өз бекінісінде қоқандық Аққұлы бек басқарған әскери гарнизон ұстаған.
1850 жылғы шабуыл: бекіністі қорғау
1850 жылғы 19–23 сәуір аралығында Ресей армиясының капитаны Гутковский 2 зеңбірегі бар 300 әскермен Тойшыбек бекінісіне шабуыл жасады. Тойшыбек бастаған жасақ шабуылды тойтарып, бекіністің құлатылуына жол бермеді.
Шабуыл күші
300 әскер, 2 зеңбірек
Шығын
200-ден астам адам қаза тапты
1851 жылғы экспедиция және шегіну
Ресей өкіметі бекіністі алу үшін 1851 жылғы маусымда полковник Карбышев бастаған, саны 1 370 адам болатын экспедицияны аттандырды. Күштің тең еместігін бағамдаған Тойшыбек өзіне ерген қазақтармен бірге қоқандық ықпалдағы Шу бойына қарай шегінді.
Осы сәтті пайдаланған Карбышев бекіністі талқандауға бұйрық берді. Кейін Тойшыбек ұлы Байсейітпен бірге қырғыздар мен қоқандықтардың көмегіне сүйеніп, орыс иелігіне айналған Іленің сол жағалауына жиі шабуылдар ұйымдастырып, қарсы тарапқа шығын келтіргені айтылады.
1854 жылғы тұтқиыл шабуыл және ауыр зардап
1854 жылы жазда Ұлы жүз қазақтарының приставы Перемышльский 2 зеңбірегі бар 160 әскермен Тойшыбек ауылына тұтқиылдан шабуыл жасады. Нәтижесінде ауылдан 40-тан астам адам қаза тапты, бидің үлкен ұлы Жанғазы бала-шағасымен тұтқынға алынды.
Айдап әкетілген жылқы
753
Айдап әкетілген түйе
118
Ірі қара
66
Күзгі қақтығыстар және өмірінің соңғы кезеңі
Сол жылдың күзінде Тойшыбек қырғыздың Орман, Жаңғараш, Жантай манаптарымен және қоқандықтармен бірлесе отырып, патшалық Ресейдің билігін мойындаған Іле бойындағы қазақ ауылдарына қарсы шабуыл ұйымдастырды. Қақтығыстар барысында екі жақ та едәуір шығынға ұшыраған.
Өмірінің соңғы жылдарын Тойшыбек орыс үстемдігі толық орныға қоймаған, қоқандық ықпалдағы Пішпекке (қазіргі Бішкек) жақын маңда өткізген.
Естелік
Алматы қаласында Тойшыбек есімімен аталатын көше бар.