Перизат қарындасым
Мектептегі кезекшілік
Бүгін мектепте кезекшілікте Айжан тұр еді. Сол сәтте есіктен Күлия кірді. Күлия — өзін кербез ұстайтын, шәкірттің ата-анасы. Айжанға бас изеп қана амандасты да, арғы жақтан келе жатқан орыс тілі пәнінің мұғалімі Сәулені көріп, бірден соған қарай ойысты.
«Біздің қыздың сабағы қалай?»
Сәуле де Айжанмен қатарлас, жас мұғалім еді. Күлия Сәулеге жылы сөзбен жақындап:
Күлия: «Амансың ба, қарағым, Сәуле?! Біздің қыздың сабағы қалай?»
Сәуле: «Дүрияны айтасыз ба? Дүрияның сабағы жақсы ғой».
Күлия: «Жақсы болуы керек! Өйткені папасы да мектепте жақсы оқыған ғой».
Сәуле бұл сөзге жай ғана жымиды. Күлияның сенімді дауысы мақтан мен талапты қатар алып жүргендей әсер қалдырды.
Дауысы дәудірлеген әке
Осы кезде мектепке дәудірлей сөйлеп Сейдолла кірді. Ол — зор денелі, өзін еркін ұстайтын кісі. Есік аузында тұрған Айжанды аса елеместен, Сәулені көріп, жымыңдай жақындап:
Сейдолла: «Сәуле қарындас! Біздің ұлдың сабағы қалай?!»
Айжан: «Аға, жай сөйлесеңізші! Мектепте сабақ өтіп жатыр ғой».
Сейдолла: «Кешір, қарындас, кешір!»
Сәуле Сейдолланың сұрағына сабырмен жауап берді: ұлы орташадан жоғары көтеріліп келе жатыр екен. Ал Сейдолла үшін ең маңыздысы — «көтерілу».
Сейдолла әзілге айналдырып, «көтерілмесе — құлағынан тартып көтер» деп, баланың бір құлағын Сәулеге «тапсырып» қояды. Бұл сөздің астында ата-аналық қысым мен жеңіл қалжыңға жасырылған өктемдік қатар байқалады.
Перизатқа айтылған «екінші құлақ»
Арғы жақтан шет тілі пәнінің мұғалімі Перизат келе жатты. Перизат та — жас маман. Сейдолла оны көре салып, жүрісін «тәкаппар» деп қағытты да, сол баяғы сұрағын қайта қойды.
Перизат: «Орташадан көтеріліп келе жатыр».
Сейдолла: «Көтерілу керек. Көтерілмесе, соны көтер, Перизат қарындас! Құлағынан тартып көтер. Әлгінде ғана баланың бір құлағын Сәуле қарындасқа ұстатқанмын. Енді екінші құлағы сенікі».
Перизат бұл сөзге салқын жымиып қана қойды. Бірақ Сейдолланың еркелігі мен қисайған қалпы, бір сәтке «өзіне жарасып» кеткендей болып, Перизатты еріксіз күлдіріп жіберді.
Кешкі қонаққа шақыру
Әңгіме сабақтан біртіндеп дастарқанға ойысты. Сейдолла Перизат пен Сәулені кешке қонаққа шақырды: үйде «апайың дастарқан дайындап жатыр» деді. Перизат уақыттың тығыз екенін айтқанмен, Сейдолла көнбеді — «уақыт тап» деп тұрып алды.
Мұнда көзге түсетін екі әдет
- Өзінікін өткізу: «уақыт жоқ» дегенге қарамай, шақыруды міндетке айналдыру.
- Абыройға сүйену: «апайыңның талғамын білесіңдер» деген сөзбен ықпал ету.
Осы арада Күлия да өз сөзін қосты: келесі аптаға дайындалатынын, қыздардың оның талғамын білетінін айтты. Перизат «келесі аптаға дейін уақыт бар» деп қысқа қайырды.
Есіктегі оқыс қимыл
Енді Сейдолла мен Күлия сыртқа беттеді. Сейдолла Күлияға: «Жүретін бе едің?» — деді. Күлия ақжарқын күлкімен: «Жүрмегенде... осы мектепке қонып жатар деп пе едің?» — деп қайтарды.
Есіктен өте бергенде, зор денелі Сейдолла байқамай ма, әлде асығыстық па — есік көзінде тұрған Айжанды босағаға қарай бір-ақ жапсырды. Айжанның даусы шығып кетті:
Айжан: «Аға, өлтіресіз бе адамды! Қолымды ауыртып жібердіңіз ғой!»
Сейдолла: «Кешір, қарындас, кешір!»
Сәкенге айтылған «екі көз»
Далаға шыға бере Сейдолланың даусы қайта гүр етті: Сәкен келе жатыр екен. Сейдолла оны «еркектерше» қол алысып амандасуға шақырып, «жәшігіңнің сыры қалай?» деп сұрады — үйретіп жатырсың ба, деді.
Сәкен: «Үйретіп жатырмыз».
Сейдолла: «Үйрет, үйрет! Заман жәшіктің заманы болып тұр... Әлгінде ғана баланың екі құлағын Сәуле мен Перизат қарындасыма ұстатып келе жатырмын. Енді екі көзі сенікі».
Сейдолла мұнда да оқу жауапкершілігін тұспалдап бөліп таратып тұр: біреуге «құлақ», біреуге «көз» жүктейді. Бұл — әзіл секілді көрінгенмен, баланың оқуын толық бақылауға алғысы келетін мінездің белгісі.
Ол Сәкенді де кешкі дастарқанға шақырды. Сәкен «уақыт жоқ» дегенімен, Сейдолла оны да райынан қайтарды: «Маған ондай әңгімені айтпа. Сен, айналып келгенде, осы ауылдың баласысың», — деді. Ақыры Сәкен күліп: «Баруға тырысармыз», — деп құтылды.
Үн басылған сәт
Сәлден соң Сейдолланың даусы да бәсеңдеді, жүргендер де жан-жаққа тарады. Есік көзінде тек Айжан ғана қалды: қолы ауырып, жаңа болған оқыс қимылды ауырсынып тұр еді.
Бұл шағын көріністе мектептің күнделікті тірлігі ғана емес, ата-ананың талап пен мақтанға құрылған сөзі, дауыстың үстемдігі, ал жас мұғалімдердің сабырлы реакциясы айқын байқалады.