Тайбурылдың қандай екенін танисың дейді жыр
Қара қыпшақ Қобыланды жыры және Тайбурылдың орны
Батырлар жырының ірі үлгілерінің бірі — Қара қыпшақ Қобыланды батыр туралы жыр. Сол жырдағы ең айрықша бейнелердің бірі — Тайбурыл. Тайбурыл — Қобыландай алп батырдың тұлпары ғана емес, жырдың қиялы мен көркемдік қуатын көтеріп тұрған символдық серігі.
Тайбурылды баптап, өсіріп, ерге лайық ат қылған — Құртқа. Ақылды да мінезді серік Құртқа Тайбурылды өзі күтіп-баптап, батыр Қазан сапарына аттанар шақта ғана алып келіп береді. Осы детальдың өзі Тайбурылдың жай көлік емес, арнайы тәрбиеленген, ірі мақсатқа сақталған тұлпар екенін айқындайды.
Негізгі түйін
Тайбурыл жырда көлік қана емес, серік, дос, тіпті қажет жерде ақыл қосатын тілдес бейне ретінде суреттеледі.
Тайбурылдың қиялдай жүйріктігі
Тайбурылдың шабысы ертегідей ұлғайтып, әсірелей суреттеледі. Жыр оның жүйріктігін алысты жақын ететін, «алты айлықты алты-ақ аттайтын» қиял-ғажайып жылдамдықпен теңестіреді. Бұл әсірелеу Тайбурылды Қобыландының «қанаты» етіп көрсетеді: батырдың қаһары жалғыз өзінен емес, тұлпарымен біріккен күштен көрінеді.
Жырдағы әйгілі сурет
Үзінді
Тайбурыл шапқанда:
Көл жағалай отырған Көкқұтан мен қарабай,
Көтеріліп ұшқанша,
Белінен кесе басады...
Мұндағы бейне — жылдамдықтың шегіне жеткен әсірелеу: құс көтеріліп үлгермей, тұлпар екпіні «белінен кесе» өтеді. Бұл тәсіл Тайбурылды табиғи өлшемнен асырып, эпостық кеңістікке шығарады.
Көшпелі дүниетанымдағы аттың қадірі
Қобыланды — бұрынғы қазақ елі сияқты әрі көшпелі, әрі бақташы тіршілік еткен ортаның батыры. Мұндай қоғамда ат — ең қымбат, ең жақын серіктің бірі. Сол себепті Тайбурылдың сипаты да ұлғайтылып, адамға тән мінез-құлықпен астасып, эпоста ерекше мәнге ие болады.
Ескі замандарда «жағалай шабыс», «құба қалмақ» секілді алмағайып кезеңдер болғаны айтылады: бірінің біріне шабуы, әлсізді күштіге жем қылуы заңға айналған уақыт. Сондай қауіп-қатерде қашса құтқаратын, қуса жеткізетін жүйрік ат — иесіне ең сенімді дос. Иесі ондай атты бауырындай сүйеді, жақындары баласындай күтеді. Құртқаның Тайбурылды бағып-қағып, арнайы өсіруінің түп төркіні де осында.
Тайбурылдың міндеті — бөлек болу
Құртқа тәрбиелеген Тайбурылдың «ойдағыдай өзгеше» боп шығуы — жыр логикасында міндет. Сол үшін ол барлық басқа аттан оқшау суреттеліп, жеке дара жыр нысанына айналады.
Өлең ырғағының өзгеруі: Тайбурыл шабысы
«Қобыланды батыр» жырында Тайбурыл жайы қозғалған тұста өлең де ерекше екпін алып, көркейіп, ширай түседі. Тұлпардың шабысы тас боратқан құйындай суреттеліп, оқырман оның қуатын тікелей емес, артында қалған із бен жұрттан аңғарады.
Жырда Тайбурыл өткен жерде: құлан-бұлан қалып қойған төбенің тозаңы басқа төбеге қосылып кеткендей; көкқұтан мен қарабайлар езіліп қалғандай; соларға үйірілген қарға мен құзғындар қарық болғандай көріністер айтылады. Осыларды көріп-ақ, «Тайбурылдың қандай екенін таны» деген ишара беріледі.
Бұл тұста өлеңнің өлшемі де өзгереді: жай басып, бір қалыптан аумайтын қысқа төрт жолдан гөрі, түйдек-түйдек төгілетін, ұзын шумақтарға ауысады. Әуен — желдірме, ырғақ — шапқылама. Сол арқылы мәтіннің өзі де Тайбурылдың екпінін сезіндіреді.
Қорытынды бағалау
Тайбурылдың шабысы — қазақтың ауызша эпикалық жырлары ішіндегі ең қуатты, ең көркем суреттердің бірі. Ол Қобыландының батырлығын толықтырып қана қоймай, эпостың бейнелік биігін айқындайтын көркем өзекке айналған.