Қазақша рефераттар

Қан туралы

Қанның құрамы: плазма және қан жасушалары

Қан — қызыл түсті сұйық ұлпа. Ол плазмадан және қан жасушаларынан (қан түйіршіктерінен) тұрады. Қан құрамының шамамен 60%-ы плазмаға, ал 40%-ы қан жасушаларына тиесілі.

Плазма нені білдіреді?

Плазма — сарғыш түсті сұйық орта. Оның құрамында 90–92% су және 8–10% құрғақ зат болады. Құрғақ заттың шамамен 6–8%-ы белоктардан тұрады.

Плазма белоктары және олардың фракциялары

Плазма белоктары негізгі үш фракцияға бөлінеді: альбумин, глобулин, фибриноген. Әр фракция ағзада өзіне тән маңызды қызметтер атқарады.

Альбумин

  • Қандағы онкостық қысымды ұстап тұруға қатысады, су алмасуын реттейді.
  • Әртүрлі заттарды тасымалдайды: дәрілерді, гормондарды, пигменттерді.

Глобулин

  • Қорғаныш денелердің (антиденелердің) түзілуіне қатысады.
  • Осы арқылы ағзаның иммунитетін қалыптастырады.

Фибриноген

  • Қанның ұю үдерісіне тікелей қатысады.
  • Ұю кезінде оның қасиеттері өзгеріп, ерімейтін фибрин талшықтарын түзеді.

Белоктардың жалпы физиологиялық маңызы

Белоктарға буферлік қасиет тән: олар қанның pH деңгейін тұрақты ұстап тұруға көмектеседі.

Белоктар қанға тұтқырлық береді және артериялардағы қысымды қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Плазма белоктары ұлпа белоктарын құрау үшін де пайдаланылады — бұл пластикалық қызмет.

Олар онкостық қысым туғызып, қан мен ұлпа арасындағы су алмасуын реттейді.

Сандық арақатынас және “белок коэффициенті”

Плазмада альбуминдер глобулиндермен салыстырғанда шамамен екі есе көп болады (тиісінше орта есеппен 4,5% және 2–3%). Альбуминдердің глобулиндерге қатынасын белок коэффициенті деп атайды.

Қайда түзіледі?

  • Альбумин және фибриноген — бауыр жасушаларында түзіледі.
  • Глобулиндер — бауырдан бөлек көкбауырда, сүйек кемігінде, лимфа түйіндерінде де түзіледі.

Неге өзгеріп тұрады?

Қандағы белоктардың арақатынасы малдың жасына, физиологиялық күйіне (буаздық, сүттену), атқаратын жұмысына және жалпы саулығына қарай өзгеруі мүмкін.

Жасқа және физиологиялық күйге байланысты өзгерістер

Жаңа туған төл

Жаңа туған төлдің қанында гамма-глобулиндер болмайды. Олар тек төл уыз емгеннен кейін ғана қанда пайда болады. Төл өскен сайын глобулиндер мөлшері артып, альбуминдер салыстырмалы түрде азаяды.

Сүттену кезеңі

Сүттенудің алғашқы кезеңінде глобулиндердің мөлшері көбейеді, ал сүттенудің соңына қарай төмендейді.

Ауру және қабыну кезінде

Жұқпалы аурулармен ауырғанда немесе мүшелерде қабыну үдерістері жүргенде қандағы глобулиндер мөлшері күрт артады. Себебі қорғаныш денелер мен антитоксиндердің елеулі бөлігі β- және γ-глобулиндерден түзіледі.

Қорғаныш денелер (антиденелер) түрлері

Қорғаныш денелер (антиденелер) ағзаға түскен антигендердің (бөгде заттардың) табиғатына қарай бірнеше түрге бөлінеді:

  • Лизиндер

    Бөгде заттарды ерітуге қатысады.

  • Антитоксиндер

    Токсиндер мен улы заттарды бейтараптайды.

  • Агглютининдер

    Бөгде бөлшектерді “желімдеп” жабыстырады.

  • Преципитиндер

    Бөгде заттарды тұндыруға ықпал етеді.

Пропердин және ферменттер

Қан құрамындағы белоктарға пропердин мен кейбір ферменттер де жатады: амилаза, липаза, сілтілі фосфатаза, трансаминаза.

Пропердиннің ерекшелігі

Пропердин — липидтер мен күрделі қанттардан (полисахаридтерден) құралған белокты кешен. Ол 1954 жылы анықталған. Пропердин вирус белоктарымен байланысып, оларды зиянсыздандырады, сондай-ақ бактерияларды жоюға ықпал етеді. Сондықтан ол көптеген ауруларға қарсы күрестің туа біткен факторы ретінде қарастырылады.