Орынбор болып табылатын Орынбор генерал - губернаторлық
1867–1868 жылдардағы реформалар: Қазақстанды империялық басқаруға толық енгізу
1867–1868 жылдардағы реформалар Қазақстанды Ресей империясына қосудың аяқталуымен қатар жүріп, қазақ өлкесіне қатысты отарлық саясатты түбегейлі өзгертті. 1868 жылғы «Уақытша ереженің» 210-параграфына сәйкес қазақтардың жері Ресей империясының мемлекеттік меншігі деп жарияланды. Нәтижесінде қазақ даласы тұтастай патшалық Ресейдің қарауына өтті.
Маңызды түйін: «Уақытша» деп аталған ережелер бастапқыда үш жылға ғана енгізілді, алайда тәжірибе мерзімі аяқталғаннан кейін де ұзақ уақыт бойы қайта-қайта жаңартылып, іс жүзінде тұрақты басқару тетігіне айналды.
«Уақытша ереже» және оның ұзаққа созылған салдары
Ресей императорының жарлығымен бекітілген 1867–1868 жылдардағы реформалар арнайы түрде уақытша, яғни үш жылға деп қабылданды. Үш жылдық сынақ мерзімінен кейін толықтырылып, Қазақстанды басқару жөніндегі жаңа ереже қабылдануы тиіс еді. Алайда бұл қағида іс жүзінде орындалмады.
1867 жылғы Түркістан генерал-губернаторлығын уақытша басқару ережесінің мерзімі 1871 жылы аяқталды. Сол жылдың басында Түркістан өлкесінің генерал-губернаторы Кауфман императорға жаңа басқару ережесінің жобасын ұсынғанымен, құжат бірнеше министрлік пен ведомство тексерістерінен өтіп, көптеген ескертулермен кері қайтарылды. Осындай созбалаң Қазақстанның өзге өңірлерінде де қайталанды.
Соған қарамастан, 1891 жылы бұл тәртіп тағы да «Уақытша ереже» ретінде қайта қабылданды. Осы ережелердің негізінде қазақ жері тартып алынып, қоныс аударған мұжықтар мен кержақтарға үлестірілді. Аталған кезеңде Қазақстанға 1,5 миллионнан астам орыс, украин және беларусь қоныстанды. Елді мекен атаулары өзгертіліп, өңірдің этнодемографиялық құрамы айтарлықтай түрленді. Қазақстан патша үкіметінің шикізат базасына айналды.
Әкімшілік-аумақтық бөлініс: үш генерал-губернаторлық жүйе
1867–1868 жылдары Қазақстан аумағы үш генерал-губернаторлықтың құрамына енгізілді: Орынбор, Батыс Сібір және Түркістан. Олардың әкімшілік орталықтары тиісінше Орынбор, Омбы және Ташкент қалаларында орналасты.
- Орал облысы
- Торғай облысы
- Ақмола облысы
- Семей облысы
- Сырдария облысы
- Жетісу облысы
Әрбір облыс уездерге бөлінді. Уездер болыстарға бөлініп, әр болысқа шамамен 1000–2000 шаңырақ кірді. Болыстар әкімшілік ауылдарға бөлінді; олардың құрамында 100–200 шаңырақ болды.
Салықтар мен міндеткерліктер: әкімшілік қысымның күшеюі
1822–1824 жылдардағы «Жарғы» бойынша әр бас мал үшін жылына 1% көлемінде ясак төленді. 1837 жылдан бастап Орынбор ведомствосында әр үйден жылына 1 сом 50 тиын күміс ақша түрінде түтін салығы жиналды. Бұған қоса жолдар мен көпірлерді, мешіттер мен мектептерді, ауруханаларды жөндеуге арналған «қара шығын» салығы өндірілді. Оңтүстік Қазақстанда жиналған астықтың бағасына қарай харадж салығы алынды.
Билік вертикалі: генерал-губернатордың кең өкілеттігі
Жоғарғы генерал-губернаторлық билікті генерал-губернатор жүзеге асырды. Оның қолында әкімшілік-саяси, әскери, сот және шаруашылық өкілеттіктер шоғырланды. Ол жергілікті әкімшіліктер мен өзге де органдардың қызметін тікелей және жанамалай бақылап, әскери округтердегі әскерді басқарды, облыстық басқармалар бөлімшелерінің басшыларын тағайындады.
Генерал-губернаторлық, облыстық әскери-губернаторлық аппараттарындағы және уездік бастықтар, сондай-ақ олардың айналасындағы шенеуніктердің басым бөлігі орыстардан тұрды.
Реформа бойынша басқарудың төменгі жүйесі болыстық және ауылдық деңгейлерге негізделді. Болыс пен старшындыққа кандидаттың жасы 25-ке толуы, қылмыстық жауапкершілікке тартылмаған әрі халық сеніміне ие болуы талап етілді. Әр үш жыл сайын өтетін болыс сайлауына 50 үйден бір таңдаушы қатыстырылып, дауыс беру үрдісі халық арасында «шар салу» деп аталды.
1886 және 1891 жылдардағы ережелер: отарлық басқаруды нақтылау
Патша үкіметі басқару жүйесін тереңдету үшін кейінгі жылдары да жаңа ережелер қабылдады: 1886 жылғы 2 маусымда «Түркістан өлкесін басқару туралы» ереже, 1891 жылғы 25 наурызда «Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы» ереже бекітілді.
Батыс Сібір генерал-губернаторлығы «Дала генерал-губернаторлығы» деп өзгертіліп, оған Сырдариядан басқа бес облыс кірді. Сырдария облысы Түркістан генерал-губернаторлығына қарады. 1897 жылы Жетісу облысы қайтадан Түркістан генерал-губернаторлығының құрамына енгізілді.
Сот реформасы: империялық құқықтың таралуы және «халық соты»
1867–1868 жылдардағы реформалардың өзекті бағыты — Қазақстан аумағында жалпыимпериялық сот ережелерін енгізу болды. Бұл қазақтың дәстүрлі құқық жүйесіне елеулі өзгерістер әкелді.
- Маңызды қылмыстық істер әскери сот комиссиясында қаралды.
- Құны 2000 сомнан асатын істерді облыстық басқарма қарады.
- Үш күннен кем емес тұтқындау немесе 100 сомға дейін айыппұл салынатын істерді және 2000 сомға дейінгі азаматтық дауларды уездік соттар қарады.
1867–1868 жылдары би қызметі сайланбалы болды: би болыстық съезде үш жылға сайланып, оны әскери-губернатор бекітті. Әр болыста 4–8 би сайланды. Сот шешімдері жазбаша рәсімделіп, көшірмелері тараптарға берілді. Бұрын қазақтар кез келген беделді биге жүгіне алса, енді негізінен болыстық билерге ғана жүгіну тәртібі орнықты.
Бағалау: «Халық соты» жүйесі отарлық әкімшілік аппаратының құралына айналып, дәстүрлі әдет-ғұрып құқығын біртіндеп әлсіретті. Нәтижесінде ХІХ ғасырдың 60-жылдарындағы құқықтық өзгерістер Ресей империясының құқықтық тәртібін қазақ қоғамына орнықтыруға бағытталды.
Әскери-саяси бақылау және тілдік-діни қысым
ХІХ ғасырдың 50-жылдарының басында қазақ даласын басқару Сыртқы істер министрлігінен алынып, Ішкі істер министрлігі мен Әскери министрлікке берілді. Осылайша Қазақстан халықаралық субъект ретіндегі құқықтық мәртебесінен айырылды. Азаматтық және әскери әкімшілік нақты бөлінбеді, басқару жаулап алушылық бағытта жүргізілді.
Қысым ұлттық тұрғыда ғана емес, діни тұрғыда да көрініс тапты. Іс қағаздары, ауылдық деңгейдің өзінде, көбіне орыс тілінде жүргізілді. Сонымен қатар реформалар бойынша әкімшілік мекемелерге сот билігін жүзеге асыру құқығы беріліп, әскери сот комиссиялары құрылды. Олар мемлекетке опасыздық, үкіметке қарсы үгіт, пошта мен көлікке шабуыл, лауазым иелерін өлтіру сияқты істерді және тонау, өртеу, жалған ақша жасау тәрізді қылмыстарды қарады.
Дәстүрлі құқықтағы кейбір салалар (мысалы, отбасылық-некелік қатынастарға қатысты жесір дауы) билер сотының қарауында қалса да, билер сотының шешіміне уезд бастығына немесе әскери-губернаторға шағымдану мүмкіндігі енгізілді. Мұндай сот жүйелері Қазақстанда 1917 жылға дейін қолданылды.
Қорытынды: «уақытша» заңдардың тұрақты отарлық тетікке айналуы
Аталған ережелер «уақытша» деп жарияланғанымен, іс жүзінде ұзақ жылдар бойы қолданылды. Мазмұны жағынан жергілікті қоғамға жат нормалардың енгізілуі, қазақ қоғамының ерекшеліктері мен дәстүрлі институттарын елемеуі халық арасында наразылық пен қарсылықты күшейтті. 1867–1868, 1886 және 1891 жылдардағы реформалар Қазақстанды әкімшілік, құқықтық және экономикалық тұрғыда Ресей империясының отар аймағына түбегейлі айналдырды.