Қазақ халқының ұлы ақыны

Тұстастарының айтуына қарағанда, Абай өлеңді өте ерте — он екі жасынан бастап шығарған. Алайда сол кезеңде жазғандарының көбі бізге жеткен жоқ: кейбірі ұмытылған, кейбірі жоғалған, кейбірінің тек атауы немесе бастапқы жолдары ғана сақталған.

Мысалы, сүйікті қызы Тоғжанға арналған өлеңдерінің тек алғашқы жолдары белгілі. Жас Абайдың ақын қыз Қуандықпен айтысының да ауызша мазмұны ғана жеткен.

Халық поэзияны қастерлесе, ру байларының бір бөлігі керісінше: «Құдайға шүкір, біздің рудан бір де ақын, бір де бақсы шыққан жоқ» деп күпінетін. Осындай ортада Абайдың көптеген өлеңі жас достарының атынан таратылған.

Ру таластарының қым-қуыт дау-жанжалына амалсыз араласқан Абай әкесінің әділетсіздігімен, қаталдығымен келісе алмады. Көп істе әкесінің ырқына көнбей, әділ үкім айтып отыруы — оның мінезіндегі қайсарлық пен әділетшілдіктің айғағы.

Абайдың халық арасынан шыққан адал, ақылгөй адамдармен достасуы және жас кезінен орыс мәдениетіне ден қоюы Құнанбайға ұнамады. Қатал, айлалы әке мен әділетті, қайсар баланың арасында елеулі тартыстар жиі туындап отырды.

Жиырма сегіз жасында Абай әкесімен біржола ажырасып, тағдырын өзі айқындайтын кезеңге қадам басты.

Отыздар шамасында Абай феодалдық-рулық ортадан біржола түңіледі. Патша өкіметі тұтандырып отырған ру араздығы халыққа ауыр соғатынын ол анық көреді. Нағыз ақын әрі патриот ретінде Абай елдің неге қасірет шегетінін түсіндіруге тырысты.

Өлеңдерінде ол феодалдық-рулық билеп-төстеушілерді аяусыз әшкерелеп, халықты өнер-білімге шақырды.

Абай жетпісінші-сексенінші жылдары жер ауып келген революционерлермен танысады. Олар революцияшыл интеллигенция өкілдері, Чернышевский жолын қуушылар еді. Солардың бірі — Е.П. Михаэлис, Щелгуновтың жақын досы әрі белсенді қызметтесі.

Абай мен оның орыс достарының таныстығы көп ұзамай үлкен достыққа ұласады. Олар Абайдың өз бетімен білім алуына ерекше көңіл бөліп, нақты көмек көрсетеді. Өз кезегінде, орыс зиялылары қазақ халқының тарихы, поэзиясы, әдет-ғұрпы, өнері туралы мол дерек жинайды, өлкенің табиғи-географиялық және экономикалық жағдайларын, тұрмысын зерттейді.

Бұл демократиялық көзқарастағы интеллигенция халықты ағартуды царизмге қарсы күрестің маңызды құралы деп таныды. Сондықтан Абайды орыс классиктерімен және орыс мәдениетінің алдыңғы қатарлы мұрасымен таныстыру — олар үшін айрықша міндет болды.

Абай тек ақын емес, қазақтың халық музыкасын терең білген, жоғары бағалаған музыкант та болды. Ол бірқатар әуен шығарды. Әуендерінің көбі қазақ поэзиясына жаңалық енгізген өлеңдеріне («Сегіз аяқ», «Алты аяқ» және т.б.) арналды.

«Евгений Онегиннен» жасаған үзінді аудармаларына да ән шығарып, 1887–1889 жылдары Пушкин есімі, Онегин мен Татьяна атаулары сол әндер арқылы бүкіл далаға кең таралды.

Сексенінші жылдардың соңына қарай Абай халық қадір тұтатын тұлғаға айналады. Оған алыс-жақыннан ақындар, музыканттар, жыршылар келеді. Біржан, соқыр ақын Ажар, Қуандық, Сара және басқалар оның өлеңдерін кең далаға таратады.

Мұқа, Ақылбай, Кәкітай, Мағауия секілді жас таланттар Абайдың төңірегіне топтасып, өздігінен білім көтереді, орыс әдебиетін оқып үйренеді, поэмалар жазады.

Абай маңына тек қазақтар ғана емес, қуғын көрген шығыс халықтарының (көбіне татар жастары) азат ойлы өкілдері де келді. Сібір айдауынан қашып бара жатқан кавказдықтар да Абай ауылында айлап қонақ болған кездер бар. Осылайша Абай ауылы бірте-бірте Шығыстың прогресшіл ой иелері келетін орталыққа айналды.

Абай балаларын орыс мектебінде оқытты. Әбдірахман Петербургтегі Михайлов артиллерия училищесін тәмамдаған. Ақылбай мен Мағауия әкесінің жолын қуып, ақын болды.

Ақылбай «Дағыстан» атты сюжеттік романтикалық поэма жазды. Мағауияның ең таңдаулы шығармаларының бірі — Абайдың ақыл-кеңесімен жазылған, құлдың қожайын-плантаторға қарсы күресін суреттейтін «Медғат — Қасым» поэмасы (оқиға Ніл жағасында өтеді).

Өсек пен жала, жақындарын бір-біріне айдап салу сияқты әдістер ақын жүрегін ауыр жаралады. Осындай қара түнек қысымның үстіне, Абайға өз ісінің болашақ мұрагеріндей көрінген, орыстың алдыңғы қатарлы қоғамдық-демократиялық дәстүрлерінде тәрбиеленген талантты ұлы Әбдірахманның өлімі орны толмас қайғы болды.

Петербургте оқып жүргенінде туберкулезге шалдыққан Әбдірахман Верный қаласында Дала артиллериясының поручигі болып аз уақыт қызмет етеді де, 1895 жылы 27 жасында қайтыс болады. Абай оның қазасына арнап көптеген әсерлі өлең жазып, әке қайғысын ғана емес, халық бақыты үшін күрескердің мұңын да білдірді.

Ауыр тартыстан қажыған ақынға тағдыр тағы да соққы береді: екінші ұлы, талантты ақын Мағауия қайтыс болады. Мағауиядан кейін қырық күн өткен соң, алпыс жасқа қараған шағында Абай туған даласында дүние салады. Сүйегі Шыңғыс тауы баурайындағы Жидебай қыстауының маңына қойылды.

Абайдың сексенінші жылдардағы өлеңдерінің едәуір бөлігі қазақ қоғамының тағдырына арналды. Ақын қалың жұрттың рухани қатынасын терең көркемдік-сыншылдықпен қайта қарап, жаңа поэзияның бағдарламасын ұсынды.

Осы тұста Абайдың халық творчествосынан айырмасы анық көрінеді: ол дәстүрлі сөз жүйесін сол күйі көшіріп алмайды. Ауыз әдебиетінің сөзін де, образын да, стильдік тәсілін де тереңдетіп, жаңа оймен, жаңа сезіммен толықтырады.

Өлеңдерінде ескілік әдет, билеуші феодалдардың азғын мінезі, қараңғылық пен дау-жанжал жайлаған ауыл өміріне бітіспес көзқарас анық танылады. «Қартайдық, қайғы ойладық», «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым», «Күлембайға», «Көжекбайға» сияқты туындыларында надандық, даңғойлық, парақорлық, арамтамақтық, рухани мешеулік аяусыз сыналады.

Абай «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін», «Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы», «Біреудің кісісі өлсе, қаралы ол» өлеңдерінде ақындық талапты жоғары қойып, бұрынғы дидактикалық-уағыз поэзияның тар шеңберін бұзды. Бұхар жырау, Шортанбай, Дулаттарды қатал сынап, жас ұрпаққа рухани азық бермейтін, өткен заманды дәріптейтін «құрау-жамау» сарынның зиянын ашып көрсетті.

Оқуға шақыруды ол құр уағызға айналдырмады: жаңа ырғақты, қуатты образға құрылған поэзиясымен ауыл еңбекшілерін ескірген идеялар шеңберінен шығарды, медреселік схоластиканың балдыр-батпағын өткір әжуаға алды.

Абай Шығыс поэзиясы мен Таяу Шығыстың мәдениетіне келгенде де өзіндік бетін сақтай білді. Түпнұсқа арқылы (ішінара шағатай тіліндегі нұсқалар арқылы) араб-иранның батырлық-діни эпосын, Фирдоуси, Низами, Сағди, Хафиз, Науаи, Физули секілді классиктерді таныды.

Жас шағында қазақ өлеңіне «ғаруз» өлшемін енгізіп, араб-парсы сөздерін де көбірек қолданған кезеңі болған. Кейін халық поэзиясынан өмірге берік негіз тапқан соң, ол шығыстың халықтық мұрасына — «Мың бір түнге», парсы-түрік ертегілеріне, халық эпосына айрықша мән берді. «Шаһнама», «Ләйлі — Мәжнүн», «Көроғлы» секілді поэмаларды әңгімелеуі ел арасына кең жайылды.

Таяу Шығыстың тарихын, мәдениетін зерттей жүріп, Табари, Рабғузи, Рашид ад-Дин, Бабыр, Әбілғазы баһадүр хан және басқалардың еңбектерімен танысты; діни ғалымдар түсіндіруіндегі логика мен мұсылман құқығының негіздерін де білді.

Абай өз дәуіріндегі татар ағартушыларының еңбектерін де білген. Сол жылдары-ақ панисламизм мен пантүркизм сияқты кертартпа діни-саяси ағымдарға дұрыс баға беріп, қазақ даласындағы молдалар, қожалар мен феодалдар қолдаған бағыттың қауіпті екенін аңғарған. Бұған қарсы ол мәдени прогреске жетудің жолы — орыс халқының ұлы мәдениетінен үйрену екенін насихаттап, өмірінің соңына дейін осы ұстанымынан таймады.