Датұлы Сырым (1712 - 1802) - қазіргі Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Сарыой ауылында дүниеге келген

Сырым Датұлы: өмірі мен тарихи орны

Сырым Датұлы (1712–1802) қазіргі Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Сарыой ауылында дүниеге келген. Ол 1783–1797 жылдары Ресей империясының отарлау саясатына қарсы бағытталған Кіші жүз қазақтары көтерілісінің көрнекті жетекшісі, атақты батыр әрі әйгілі шешен ретінде танылды.

Тегі

Кіші жүздің Байұлы тайпасына қарасты Байбақты руынан шыққан.

Ерте танылуы

20 жасында-ақ ақыл-парасатымен және әділдігімен елге танылып, «Байбақтының бала биі» атанды.

Қоғамдық беделі

Кіші жүз деңгейіндегі ықпалды тұлғаға айналып, ел ішінде зор құрметке ие болды.

Нұралы ханмен байланыс және қайшылықтың басталуы

Сырымның беделі артқан сайын хан әулеті оны өз жағына тартуға ұмтылды. Нұралы хан Сырыммен туыстық байланыс орнату үшін оның әпкесіне үйленіп, сондай-ақ өзінің Орын есімді әйелінен туған қызы Айғараны қосып, құдандалық қатынас жасады.

Қақтығыстың негізгі себептері

Патшалық Ресейдің әкімшілік-саяси реформалары арқылы хандық билікті күшейтуі және қалың бұқараның табиғи құқықтарын шектеуі.
Жайық өзенінен өтуге тыйым салу, шұрайлы жайылымдар мен мал өрісінен айыру.
Жергілікті билік арқылы алым-салықтың көбейтілуі.
Нұралы ханның патша әкімшілігіне сүйенуі және халық мүддесін қорғай алмауы.

Осы факторлар Сырым батыр мен патша үкіметі тағайындаған Нұралы ханның арасын ашты. Патша әкімшілігінің озбырлығына, хан мен сұлтандардың дәрменсіздігіне наразы болған Сырым рубасыларды бастап, қалыптасқан саяси жүйеге қарсы қарулы күреске шықты.

1783–1797 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс

Сырым Датұлы бастаған қозғалыс — Кіші жүздегі 1783–1797 жылдары патшалық Ресейдің отарлау саясатына қарсы бағытталған ірі ұлт-азаттық көтеріліс. Көтерілістің басты қозғаушы күші — қарапайым көшпелі халық, сондай-ақ патша қысымына шыдамаған билер, старшындар мен батырлар болды.

Көтеріліске қатысқан рулар

Қозғалысқа Кіші жүз рулары кеңінен қатысты: Шекті, Төртқара, Қаракесек, Шөмекей, Кете, Алаш, Серкеш, Таз, Байбақты, Беріш, Табын, Жағалбайлы, Қызылқұрт және басқа да рулар.

Негізгі мақсаттар

Ғасырлар бойы қалыптасқан жер пайдалану жүйесін қалпына келтіру.
Орал казак әскерлерінің қазақ жерлерін басып алуын тоқтату.
Нұралы хан мен оның төңірегіндегі ақсүйектердің озбырлығына шек қою.

Патша казактарының озбырлығына қарсы әрекеттерге старшындар Қадыр, Садыр және басқа да ру билеушілері бағыт берді. Дегенмен, халық таныған негізгі басшы — Байбақты руынан шыққан старшын, батыр Сырым Датұлы болды.

Қарулы қақтығыстардың өршуі

Оқиғалардың қысқаша желісі

1

1778: деректер бойынша Орал казактарымен қақтығыстардың бірінде Сырымның балалары қаза тапты. Соған қарамастан, ол сол кезеңде патша үкіметіне қарсы күреске бірден белсене араласа қоймады.
2

1783 күз — 1784 көктем: Сырымның Орал казактарымен ашық күресі басталды. 1783 жылғы желтоқсанда тұтқынға түскен казактардың ісі төңірегіндегі оқиғалардан кейін, 1784 жылы көктемде Нұралы хан батырды босаттырды. Осыдан соң Сырым ұсақ топтарды біріктіріп, ірі жасақ құруға ұмтылды.
3

1784 маусым: Орал казак әскерлерімен кескілескен шайқастар күшейді. Негізгі күш төменгі Жайық шебі мен Ор бекіністері маңына топтасты. Ал старшындар Барақ, Тіленші, Оразбай және сұлтан Жантөре бастаған топ жоғарғы Жайық бекіністері мен Елек қалашығы төңірегінде шоғырланды.
4

1784 қараша: Сағыз өзені бойында Сырым маңына жиналған көтерілісшілер саны 1000 адамға жетті.

Патша үкіметінің жазалау әрекеттері

1785 жылы 17 ақпанда көтерілісшілерге қарсы генерал-майор Смирнов басқарған 237 казак пен 2432 башқұрттан тұратын әскер жіберілді. Алайда қыстың қаталдығына байланысты жасақ Кіші жүз даласына тереңдей алмай, қазақ ауылдарын тонап, адамдарды тұтқындап әкетті.

1785 жылдың көктемінде көтеріліс кең өріс алды. 1787 жылдың наурызында көтерілісшілерді талқандау үшін Колпаков пен Понамарев 1250 қарулы казакпен аттанды, бірақ шөлейтті аймақтың қиындығы мен табиғат жағдайы олардың мақсатына жетуіне кедергі келтірді.

Нұралы ханның тағдыры және реформалар

Нұралы ханның патшаға ашық қызмет етуі көтерілісшілердің оған қарсы шығуын күшейтті. 1785 жылы старшындар съезі Нұралыны хандықтан тайдыру туралы шешім қабылдады. Беделінен айырылып, патша әкімшілігімен де арасы суыған Нұралы қашып, кейін жер аударылып, 1790 жылы қайтыс болды.

Игельстром реформасы және Сырымның ұстанымы

Осы жағдайды патша үкіметі отарлау мүддесіне пайдалануға тырысты. О. А. Игельстромның реформасы бойынша хандық билікті әлсірету, тіпті жою бағыты қарастырылды. Сырым Датұлы бастапқыда реформаны қолдады, өйткені оның мақсаты — хандар арқылы жүзеге асатын үстемдікке соққы беру еді.

Алайда көп ұзамай Сырым бұл саясаттың түпкі мүддесі халыққа емес, империялық басқаруды нығайтуға қызмет ететінін аңғарды. Ресей ішіндегі Романовтар әулетіне қарсы толқулар реформаның тоқтауына әсер етті.

1790-жылдар: билік үшін тартыс және қозғалыстың әлсіреуі

1790 жылы казак әскерлерінің атаманы Д. Донсковтың қазақ ауылдарына қарсы әрекеттері көтерілістің қайта өршуіне түрткі болды. 1791 жылы Нұралының өлімінен кейін Ералы хан сайланды, бірақ Сырым жаңа ханды мойындамады. Бұл жағдай қазақ сұлтандары мен старшындары арасында жік туғызды.

Екі жақты күрес

Сырымға бір мезгілде Орал казактарына да, өзіне қарсы тұрған феодалдық топтарға да қарсы әрекет етуге тура келді.

1794–1795

1794 жылы Ералы хан қайтыс болды. 1795 жылы Нұралы ұлдарының бірі — Есім хан болып сайланып, Нұралы әулеті хан тағына қайта оралды. Бұл Сырымның әулетке қарсы наразылығын күшейтті.

Есім ханның қазасы

Сырым тобы хан сарайына тұтқиылдан шабуыл жасап, Есім хан өлтірілді. Алайда деректерде хан өліміне Сырымның жеке басының тікелей қатысы болмағаны айтылады.

Екі биліктің қатар қалыптасуы

Есім хан өлгеннен кейін ел ішінде екі билік қалыптасты: бір жағынан Нұралының ұлы Қаратай хан сайланды, екінші жағынан Игельстром ұсынған жүйе бойынша Айшуақ сұлтан төрағалық еткен хан кеңесі құрылды. Кеңес құрамына Нұралы ханның ұрпақтары енгізілмеді — патша үкіметі осылайша Сырымды өз жағына тартуды көздеді. Бірақ бұл есеп ақталмады: Қаратайдың хан сайлануы Сырымның ықпалын қайта күшейтті.

Қорытынды кезең: Хиуаға кетуі және қазасы

1797 жылы сұлтан Қаратайдың қуғынынан құтылу үшін Сырым Датұлы Хиуа хандығына өтіп кетті. 1802 жылы белгісіз себептермен Сырым Хиуа жерінде дүниеден өтті.

Дереккөз белгісі

Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы.