Ондай күшікті қайдан табам

Айған төсек тартып жатқан шақ. Малдың күндізгі бағымы мен түнгі күзеті Лезбайдың бір өзіне түсті. Ақпанның үскірігіне қарамай, қой қиынан қалқайтқан қалқаманы ұзақ айналып жүрді де, бойын жылытып алайын деп үйге кірді. Ортадағы темір пешке көмір тастап, ашылып қалған балаларын қымтады. Содан соң ыстық шайды ұрттай бергені сол еді — қой дүр ете түсті.

Жүгіріп шыққан Лезбайдың көргені: қалқамадан қарғып түскен қарақұлақ қасқыр қойдың ішінде ойран салып жүр. Қимылында қапы жоқ. Бір бұрышқа үйірілген қойдың бірін нысанаға алып, атылып барып алқымынан бір-ақ басады да, ілгері ұмтылады. Соңында аяқ-қолы жазылып, серейіп сала берген қой қалады.

Лезбай қиқу салып, қақпаға ұмтылды. Адам тегеурініне шыдамаған қасқыр қалқаманы бір-ақ қағып, қараңғыға сіңіп кетті. Қараса, бір сәттік арпалыста бес тоқты тыпырлап қалған екен. Лезбайдың басына келген алғашқы ой: «Құдай-ау, Ақтөс қайда? Неге дыбыс бермейді?»

Түйінді сәт: Ақтөстің үнсіздігі — қауіптің жалғыз емес екенін аңғартқан белгі.

— Ақтөс! Ақтөс! — деп айқайлады. Бірақ Ақтөс зым-зия. Қойға бір қасқыр шапқанмен, қасқыр тегі тобымен келеді ғой. Лезбай мұны ертеңіне сезді: үйден біршама жерде қым-қуыт шиырлы іздер жатты. Соның ішінде алысып-жұлысқан Ақтөстің ізі де ап-айқын. Аққан қан мен жұлынған теріге қарап, итінің енді қайтып оралмайтынын шопан анық білді.

Осы оқиғадан кейін Лезбай Алматыда оқуды бітіріп, жаңа ғана қызметке тұрған ұлына хабар салды: «Қойымды қасқыр қырып кетті. Қайткен күнде де малға ие болатын, тегі жақсы бір ит тап. Адам құнын сұраса да іркілме».

Қанат ит базарына тартты. Мұнда иттің неше түрі бар екен: шолағы мен салпы еріні, тықыры мен сабалағы, шәуілдек пен маңғазы — сан алуан. Бірі тайыншадай, енді бірі егеуқұйрықтай ғана. Мақтауы да, бағасы да әртүрлі. Қанат қай итке тоқтарын білмей дағдарып тұрғанда, шеткерірек тұрған жасыл телпекті кексе адам жақындады.

— Сізге ит не үшін керек? Үйге ұстайсыз ба? — деді ол. Қанат әкесінің сәлемін айтты.

— Олай болса, мына иттердің бірін де алмаңыз. — Неге? — Ересек иттің мінезі қалыптасқан болады. Жаңа жағдайға оңай көндікпейді. Шопан әкеңізге серік болатын нағыз қызметші ит керек болса, күшігінен асыраңыздар.

Шал Қанатты ертіп әкетті. Жолай ол король догы мен моңғол овчаркасы туралы әңгіме қозғап, тұқымның тегі, күші, мінезі, төзімі жөнінде тоқталды. Қысқа төзім, ыстыққа шыдам, бөтенге елікпеу, өжеттік — бәрі де шопан тіршілігіне тікелей керек қасиеттер екенін түсіндірді.

Қанат еңкейіп, ақ тұмсық күшікті желкесінен ұстап алып, қойнына салды. Суыт жүрген екі жігіт түс ауа Лезбай отырған қыстауға да жетті.

— Ал, әке, аманатыңыз орындалды. Ала беріңіз, — деп Қанат күшікті ұсынды. — Әй, күшігің не? Мен саған қасқыр алатын үлкен ит тап демеп пе едім? — деді Лезбай.

Ақыры үлкендер ақылға келіп, күшікті асыраудың жөн екенін мойындады. Енді ат қою мәселесі туды. Қанат батырлыққа меңзеп «Қырғын» дегенді ұсынды. Бірақ Лезбай: «Қырғын деп қойып, түк қырмаса не болады? Жұрт күлмей ме?» — деп қарсы шықты да, «Марғау» дегенге тоқтады. Ақтұмсық күшіктің өзі де келісім бергендей ыңырсып қойды.

Сегіз айда Марғау ересек ит қатарына қосылды: енесіндей аршын төс, ұзын сирақ; әкесіндей жуан мойын, дөңгелек табан, сом дене. Өзі қап-қара. Алқым, жанбас, тұмсығындағы бұршақтай таңбалары қоладан бояғандай мінсіз ақ, дөп-дөңгелек. Кең қолтық, кеуделі көркімен қатар бойына ерен күш те толыса бастаған.

Кейіпкер-портрет: Марғаудың сыртқы мүсіні ғана емес, ішкі «салмақты мінезі» де біртіндеп ашылады.

Ұйқы қашырар жай шәуілдектерді көп көрген Лезбай Марғау бойындағы айрықша қасиетті әуелден-ақ аңғарғандай еді. Сол себепті оны жас балаша өбектеп, тамағын да өзі беретін. Бір күні Лезбай қойды ертерек шарбаққа қамады да, кербестіге қайта қонды. Марғау да ата кәсібін істеп, иесінің соңынан ерді.

Көрші шопан өзеннің жоғарғы бетінде отыратын қаба сақал Әбікеш екен. Лезбай келгенде ол тоқты бауыздап жатыр. — Қош келдің, Лезбай! Әлгі ала бөтен итің бар деп еді, сол ма мынауың? — деді Әбікеш. — Соның өзі, — деді Лезбай.

Әбікеш қанжынды Марғауға лақтырды. Ит орнынан қозғалған жоқ. — Әй, мынауың бір тоқмейіл ғой! — деп таңғалды көрші. Лезбай итінің ата-тегі жайлы естіген лақапқа сүйеніп, өзінше білгішсініп күлді: «Бұл — дог дейтін ақсүйек тұқым. Жат қолынан өлсе де, тамақ алмайды».

Күздің жылауық бұлты аспанды жиі торлайтын кез. Бірде ұзақ күн дым бүркіп, сары аурудай созылып тұрса, бірде қара нөсер болып дауылдата келіп төгіп-төгіп алады. Қайтсе де, мал мен жанға ең қиыны — осы өткел кезең. Үйде де, түзде де көңілсіз. Суық суға малынған қойлар самарқау оттайды.

Брезент шекпен киіп, жалбағайын бастырып алған Лезбай мұндайда тас түйін. «Оқыс оқиғалар осындай күнде болады» деп, ат үстінде үнемі сақ жүреді: «Марғау, сен оң бүйірге шық, мен сол жақта болайын. Сен алға шық, мен соңда болайын», — деп итінің құлағын үйретеді.

Шопан тілін анық түсіне бастаған Марғау елгезек: айтқанды екі етпейді. Лезбай нұсқаған жаққа шауып шығып, қойды қақпайлап қайырумен болады.

Сондай лайсаң күндердің бірінде екі жігіт жақындады. — Е, Леке, аман-саусың ба? — деді айыр қалпақ киген ересегі. — Мына Құдайдың күні қайтеді? Қыс ерте түсе ме деймін, әпіректей иіріп барады, — деп шағынды Лезбай.

Әңгімеге алданып отырған сәтте: — Табын араласып барады! — деген айқай шықты. Марғау Лезбайдың қасынан жосылта шауып, абалап өтті: «Ана бала қойды араластырып жіберді. Тезірек атқа қон!»

— Араласса қайтер, ажыратып алармыз, — деп Лезбай асықпай атқа мінді. Айыр қалпақ қойды ажыратып әлек. Марғау мал ішінде әр қойды бір тістелеп, арсылдап жүр. — Әй, Леке, мына итіңе не болды? Қойға ит әлегін шығарды ғой! — деді әлгі кісі.

Лезбай итін әрең тоқтатты. Екеуі қойды ажыратып жүріп, кешті бір-ақ түсірді. Іңір қараңғысында жан ұшыра Лезбай отарын алдына салып, үйге беттеді. Марғау болса есіл-дертін ұмытқандай, екі отардың ортасында жосылта шауып, абалауын қоймады.

Ескерту белгісі: Марғаудың тынымсыз абалауы — «жай мінез» емес, қауіптің немесе шығынның алдын сездірген әрекет.

— Бүйтпесең, сен ит боласың ба?! — деп кейіді Лезбай. Бірақ ит бекер абаламаған екен: ертеңіне Айған қой басын санаса, он шақты саулық жоқ болып шықты.