Соңғы кезеңдерде балаларға арналып шығарылған жинақтарда мақал - мәтелдер көптеп кездеседі деп айтуға боларлықтай
Мақал-мәтелдер: халық даналығының қазынасы
Мақал-мәтелдер — халық даналығының сарқылмас қазынасы. Олар ғасырлар бойы қалыптасып, сол халықпен бірге жасап, өмір салтымен, дүниетанымымен біте қайнасып кеткен рухани мұра. Сондықтан да жұртшылық оларды жадында сақтап, күнделікті өмірінде және өзара қарым-қатынасында кеңінен қолданады. Мақал мен мәтелге бай халықтардың бірі — қазақ халқы.
Мақал мен мәтелдің айырмасы
Қазақ мақал-мәтелдерінің табиғатын түсіндіруде А. Байтұрсынұлының анықтамасы ерекше. Ол мақалдың тақпаққа жақын екенін, алайда мақалдың мәні шындыққа, өмір тәжірибесіне сүйенетінін атап көрсетеді. Ал мәтел — қалыптасқан тіркес күйінде, тұжырымды түрде айтылатын сөз орамы; ол да мақалға жақын болғанымен, міндетті түрде «ақиқат үкім» ретінде құрылмай, көбіне «әдетті сөз» есебінде қолданылады.
Мақал
Өмір тәжірибесінен туған түйін; ойды дәлел-дәйекке сүйеп, шындыққа теліп айтады.
Мәтел
Кесек, ықшам тіркес ретінде қолданылады; ойды ишаралап жеткізіп, үкім айтудан гөрі бейнелеп сөйлеуге жақын.
Демек, мақал — тұрмыста қолданылатын сөздердің шындықпен астасып, шешен тілмен тұжырымдалған түрі болса, мәтел — көбіне ишаралы, бейнелі тіркес ретінде «кесегімен» айтылатын сөз үлгісі.
Тарихи бастаулар: көне жазбалардағы үлгілер
Қазақ мақал-мәтелдерінің бастау көзі тым тереңде жатыр. Олардың ізі Орхон–Енисей жазба ескерткіштерінен-ақ көрінеді. XII–XIII ғасырлардан бізге жеткен жазба мұралардың тілінде де мақал мен мәтелдер жиі кездеседі.
Орхон жазбалары
- «Бастыны еңкейтіп, тізеліні бүктірген» (Күлтегін жыры)
- «Өлімнен ұят күшті» (Тоныкөк жыры)
М. Қашқари
«Диуани лұғат-ат түрк» сөздігінен: «Ұлы болсаң, кішік бол, халық үшін бәлік бол».
«Құтадғу білік»
«Біліп сөйлеген білекке саналар, білімсіз сөз өз басын жояр».
Бұл деректер мақал-мәтелдердің көне дәуірлерден бері тілдік қолданыста болып, мәдени жад арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жеткенін дәлелдейді.
Жинақтау және жариялау дәстүрі
Мақал-мәтелдер негізінен халық аузында ауызша сақталды. Ал оларды жүйелі түрде жинап, қағаз бетіне түсіру және баспасөзде жариялау ісі XVIII ғасырдың екінші жартысынан бастап жандана түсті.
Қазақ мақал-мәтелдерін алғашқылардың бірі болып қағазға түсірген ғалым — Шоқан Уәлиханов. Оның таңдаулы еңбектерінде келтірілген көптеген мақал-мәтелдер бүгінге дейін құндылығын жоғалтқан жоқ. Кейін бұл мұра әртүрлі жинақтарда, хрестоматияларда тұрақты түрде жарияланып отырды.
Жинап, жариялауға үлес қосқан тұлғалар
Мақал-мәтелдерді жинау және жариялау ісінде Ш. Ибрагимов, М. Терентьев, Ы. Алтынсарин, Я. Лютшь, Ф. Плотников, И. Гродеков, А. Васильев, П. М. Мелиоранский, Ә. Диваев, Н. Ф. Катанов, Н. Н. Пантусов, В. В. Катаринский, Ө. Тұрманжанов, М. Әлімбаев, Ә. Нұршайықов, Н. Төреқұлов секілді көптеген зерттеуші мен ағартушының еңбегі аталады.
Қазан төңкерісіне дейінгі кезеңдегі басылымдардың ішінде Ы. Алтынсариннің 1879 жылы Орынборда шыққан, 1906 жылы толықтырылып қайта басылған хрестоматиясы айрықша орын алады. Онда мақал-мәтелдер тақырыптарға бөлініп, жүйелі түрде берілген.
Зерттелу тарихы: ғылыми назардың күшеюі
Қазақ мақал-мәтелдері қырқыншы жылдарға дейін арнайы нысан ретінде кең көлемде зерттеле қойған жоқ. Дегенмен бұл кезеңге дейінгі еңбектерде олар қазақ халық ауыз әдебиетінің бір саласы ретінде аталып, мысалдармен берілді.
Алғашқы сипаттаулар
- М. Әуезовтің «Әдебиет тарихы» (1927) еңбегінде мақал-мәтелдер ауыз әдебиетінің бір тармағы ретінде қарастырылды.
- С. Сейфуллин мақал-мәтелдерді шешендік сөздердің бір саласы ретінде бағалады.
- М. Әуезов кейінгі зерттеулерінде мақал-мәтелдердің өлең өлшеміне жақындығы мен мазмұнының халық кәсібімен байланысына назар аударды.
Ғылыми зерттеудің орнығуы
Мақал-мәтелдерді жүйелі ғылыми тұрғыдан қарастырудың бастауы ретінде 1948 жылы жарық көрген Б. Шалабаевтың «Мақал-мәтел» атты ғылыми очеркі аталады. Кеңес дәуірінде, әсіресе 1950-жылдары, жинау және жариялау жұмысы кеңейіп, республикалық басылымдармен қатар облыстық газеттерде де жиі басыла бастады.
Жанр табиғатын талдаған еңбектер
Мақал-мәтелдердің жанрлық табиғатын, әдеби-әлеуметтік мәнін жан-жақты талдағандардың бірі — Мәлік Ғабдуллин. Ол қазақ мақал-мәтелдерін жинап, жариялаушыларды атап қана қоймай, бұл мұраның көркемдік болмысын және қоғамдық қызметін айқындады. Н. Төреқұловтың «Қанатты сөздер» (1957) жинағына да бірқатар мақал-мәтелдер енген.
Балалар әдебиетіндегі жинақтар және қолданыс
Соңғы кезеңдерде балаларға арналған жинақтарда мақал-мәтелдер жиі ұшырасады. Бұл — тәрбиелік мазмұны терең, тілі ықшам, ойы нұсқа халық мұрасының жас ұрпаққа ықпалын күшейтудің бір жолы.
Балаларға арналған басылымдар қатарында М. Жаманбалиновтың, Қ. Баянбайдың, Е. Елубаевтың, С. Қалиевтің, Е. Ерботиннің, Б. Кірісбаевтың және басқа авторлардың жинақтарын атауға болады.
Абай шығармашылығындағы мақал-мәтел өрнегі
Осындай мол рухани мұра Абайдың шығармашылығында да кеңінен көрініс тапты. Ақын өлеңдерінде де, қара сөздерінде де мақал-мәтелдің ойлау үлгісі мен тілдік өрнегі жиі ұшырасады.
Өлеңдегі қолданыс
«Сап-сап, көңілім, сап, көңілім» өлеңінде мақал-мәтелдік тіркестер мен қанатты орамдар кездеседі: «Сабыр түбі — сары алтын», «ағын судай екпіндеп» сияқты бейнелі қолданыстар ойды ықшам да әсерлі береді.
Қара сөздердегі үлгілер
Абайдың қара сөздерінде, соның ішінде отыз тоғызыншы сөзінде: «Ағайынның азары болса да, безері болмайды», «Аз араздықты қуған көп пайдасын кетірер» тәрізді мақал-мәтелдер келтіріледі. Сонымен бірге «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» еңбегінде бірқатар мақалдарға талдау жасалған.
Тәрбие мен білім берудегі мәні
Мақал-мәтелдерде бала тәрбиесіне ерекше мән беріледі. Мәселен, «Қызды асырай алмаған — күн етеді, ұлды асырай алмаған — құл етеді» деген сөздің түйіні — жас ұрпақты жауапкершілікке, адамгершілікке, дұрыс жолға баулу.
Жастарға өнер-білім үйретуде мақал-мәтелдің мәні де зор. Білім мен өнер — еңбектің бір түрі. Аз сөйлеп, көп тыңдап, көп оқып, білімін байытқан бала ғана өмірден өз орнын табады. Осы жолда мақал-мәтелдер — ойды тәрбиелейтін, сөзді ұштайтын, мінезді түзейтін өнеге мектебі.