Баймырзаұлы Балуан Шолақ (Нұрмағанбет) (1864 - 1916) - қазақтың халық композиторы, ат ойынының түрлі тәсілін меңгерген өнерпазы, күш өнерін көрсеткен спортшысы, жауырыны жерге тимеген балуаны
Балуан Шолақ: ән мен күш өнерін қатар ұстаған тұлға
Баймырзаұлы Балуан Шолақ (шын аты — Нұрмағанбет, 1864–1916) — қазақтың халық композиторы, ат үсті өнерінің хас шебері және жауырыны жерге тимеген балуан. Ол қазіргі Ақмола облысы Еңбекшілдер ауданында дүниеге келген.
Есімінің тарихы
Халық оның балуандық өнеріне сүйсініп, әрі жас күнінде саусағын үсітіп алғанына байланысты еркелете «Балуан Шолақ» деп атаған. Ал азан шақырып қойылған шын есімі — Нұрмағанбет.
Тегі мен өскен ортасы
Шыққан тегі — Ұлы жүздің Дулат тайпасының Сәмбет руы. Алайда аталары ерте кезде Арқаға қоныс аударғандықтан, Балуан Шолақтың бүкіл ғұмыры Көкшетау өңірімен тығыз байланысты: ол атығай, қарауыл руларының арасында өсіп-жетілген.
Әкесі Баймырза — ағаш шебері болған. Анасы Қалампырдың қайратты, қарулы адам болғаны айтылады. «Алып — анадан» деген сөздің мәніндей, Балуан Шолақ та анасына тартып, теңдессіз күш иесі атанған.
Ат үсті өнері және балуандық даңқы
Ол 14 жасынан бастап күреске түсіп, ат құлағында ойнаған спортшы ретінде танылады. Шауып келе жатқан ат үстінде күрделі қимылдарды орындауы — оның ептілігі мен жойқын күшін ғана емес, қазақтың далалық цирк өнерінің қалыптасуына қосқан үлесін де айғақтайды.
Көрсеткен өнер үлгілері
- Жүйткіп келе жатқан ат үстінде түрегеп тұру.
- Ат үстінде басымен тұру.
- Аттың бауырынан өтіп кету.
- Бір аяғын үзеңгіге қыстырып, шалқалап жатып шабу.
Айрықша оқиғалар
- Көкшетауда үлкен жиында 51 пұт (шамамен 830 кг) кір тасын көтергені айтылады.
- 1899 жылы орыс палуаны Иван Кореньмен белдесіп, оны жеңген. Сол кезде Балуан Шолақ 35 жаста болған.
Әншілік жолы және ансамбль дәстүрі
Балуан Шолақ жасынан ән-күйге құмар болған. Кейін жігіт шағында ол күш өнері мен әншілікті қатар дамытады. Әке-шешесі қайтыс болғаннан соң Ғаникей есімді қызға үйленіп, ел аралап, салдық құрады. Ол жалғыз жүрмей, маңына әнші-күйші, палуан және өнерлі жастарды топтастырып, ансамбль құрып сауық құруды дәстүрге айналдырған.
Өзі ұстаз тұтқан Біржан сал мен Ақан серінің әндерін тамаша орындап, кең насихаттаған. Осы дәстүрді берік ұстанып, өзі де ән шығарып, қазақ әншілік өнерінің өрістеуіне елеулі үлес қосқан.
Сапарлары және ықпалы
Ол Көкшетау, Қарқаралы, Қараөткел, Сарысу бойындағы елдерді аралап, сондай-ақ Баянауыл мен Семей өңірінде де болған. Арқа әндерін Жетісуға жеткізген сапарларының бірінде Кенен Әзірбаев Балуан Шолақтың көптеген әндерін үйреніп, халыққа кең таратқан.
Белгілі әндері
Халыққа кең тараған туындылары
«Ғалия» — нәзік сезім мен мөлдір махаббатты сыршыл әуенмен бейнелейтін ғашықтық лирикасы.
«Сентябрь» — халық арасында кең тараған әндерінің бірі.
Орындаушылары мен зерттелуі
Балуан Шолақ әндерін шебер орындағандардың қатарында Жүсіпбек Елебеков, Мағауия Көшкімбаев, Жәнібек Кәрменов, Қайрат Байбосынов және басқа да өнерпаздар бар.
Музыка зерттеушісі Александр Затаевич ел арасынан Балуан Шолақтың бірнеше әнін жазып алып, оларды «Қазақ халқының 1000 әні» және «Қазақтың 500 әні мен күйі» жинақтарына енгізген.
Естелік және құрмет
Әнші әрі атақты балуанның өмірі туралы Сәбит Мұқановтың «Балуан Шолақ» атты кітабы жарық көрген. Алматы қаласында 1967 жылы салынған Спорт сарайына Балуан Шолақтың есімі берілген.
Дереккөз туралы ескерту
Мәтін мазмұны қазақша рефераттар жинағы ретінде тараған деректер негізінде редакцияланып берілді.