Оқу залыңа

Әуелі оқу залына ғашық болдым. Алматының Гоголь көшесіндегі Чехов атындағы кітапхананың оқу залын айтып отырмын. Содан кейін сол оқу залында Айкенжеге де… ғашық болдым деймін бе, демеймін бе?

Өзгелерге, кім білсін, ондай сөзді айту оп-оңай шығар. Ал мен үшін сол сөзді ауызға алу — азап. Студенттік ғұмырым сұрғылт сиырымыздың желінінен іріп шығатын сүттей бүлініп кете берсе, шара қайсы? Шешем белін бумаққа әрең жарайтын қара шылбырдың қалдығындай қайта-қайта бытырлап үзіле берсе, амал қанша?

Отырар мен Оқсыздың арасына түзу сызық жүргізсеңіз, Сырдарияға таяу тұста біздің ауыл бір нүкте болып көрінер. Адыраспан түйін тастай бастағанда, сол ауылдың орта мектебін тәмамдаған төртеуміз Алматыға аттануға тиіс едік. Ол кезде оқуға түспекке ұмтылғандарды талапкер емес, абитуриент дейтін.

Дария бойын бүйірлей ирелеңдейтін бозғылт жолмен паром маңайлаған кезде күтпеген кесірге ұрындық. Май таситын трактордан ағытылып, шойқалақтаған тозыңқы тележка төңкеріле жаздап барып, жантая құлады.

Ескі жақтаудың тақтайына тас кенедей жабысыппын. Үш серігім топ жыңғылға тіреліп, жардан ұшпай қалды, әйтеуір. Біраз улап-шуладық. Сосын үн-түнсіз қалтырасып-дірілдедік. Түсі қашқан тракторшының реңі кіргенше де уақыт жоғалттық.

Жарқабақтан төмен үңіліскен үшеуі шұғыл шешімге келді: Алматыға бармайды. «Құлап машқара болғанша, жүгері шаруашылығын дамытуға үлес қосып, еңбек стажымен түсуге тырысайық» деді. «Тележка оқиғасы — жақсы ырым емес. Емес, емес, емес» деп бекінді.

Сөйтіп, Оқсыз бен Отырардың ортасындағы шағын ауылдан сол жылы Алматыға аттанғандардың ішіндегі әуелі абитуриент, кейін студент атанған — мен едім.

Оқу залына әбден үйрене бергенімде, әскерге шақыртты. Менімен бірге шақырылғандардың көбі әлдебір «көкелерінің» көмегімен қалып қойды. Ал мен филология факультетінен сып етіп шығып, сапқа сораңдап қосылып, жападан-жалғыз кете бардым.

Оқу залымен қоштасқанда бурыл шашты апай көрінбеді. Тап-таза тротуардан аттағанымда жүрегім бұрынғыша үлпіл-лүпіл соқпады, суылдап барып тоқтағандай болды. Қарашаның қарақошқыл аспаны сүйікті оқу залыма, үнсіз тізілген кітаптарыма қорғасындай зіл түсіріп тұрғандай.

Үш жылым оқу залынсыз өтті. Отыз төрт ай — айтуға оңай. Әр күнді есептеп, әр сағатты санап өткіздім. Сібірдің қиыр түкпірінде, өңшең түрмеден әскерге алынғандардың арасында қор болып жүрдім. Бір жетістігім бар: бұзақы бір сөзді діліме де, тіліме де сіңірмеппін; дөрекіленбей қалыппын.

Сол жылдары өзгенің жанына титімдей дақ түсірмеуге тырысып, өз жанымды аямай азаптауға бейім екенімді қайдан ұғынайын. Тағдырыма қалай қарсы келем? Қайыруға көнбейтін қырсық шашымдай шоршыған талайымды қалай тараймын?

Үш жылды өткеріп, бірге түскендерім төртінші курстың төртінші айын бастап үлгергенде, арып-ашып, азып-тозып, түрмеден қайтқандай түріммен оқу залыма қайта оралдым. Алдымен ауылға соқпай, Алматыға алақ-жұлақ қарамай, «есек пойыздан» түсе сала тура оқу залына тарттым.

Арт жақтағы елеусіздеу үстелге отырып, жапырағы жайылыңқыраған гүлдің тасасына тығылдым. Жолай сатып алған «Лениншіл жас» газетімен жүдеу жүзімді қалқалап, үнсіз егіле жыладым. Үш жылдық шерім ботадай боздап, өзегімнен ағытылды. Көз жасым үстелге тамшылап, керзі етігімнің қонышына дейін тырс-тырс тиді.

Сәлден соң есік жаққа қарадым. Кітап тапсырып тұрған бір қыз бар. Әуелде оқушы шығар дедім: он бірінші емес, оныншы сыныптағыдай көрінді. Ол кітаптың мұқабасын әуелі саусақтарының ұшымен, сосын алақанымен аялай сипады. Сол бір сәтте әлгі сарғыш кітапты сипалағанындай-ақ, ақ бидайдай жаратылыстың тұтас болмысы ашылып кеткендей болды.

Жан-дүниемдегі жаралар қосыла дір етті. Қыз кітапты тапсырып, әлдеқайдан сәуле шашырап тұрған алтынсары есікке қарай беттеді.

Айкенже ұяла күлімсіреп келіп, билетіне қол созды. Сол сәтте көкірегімнен қыңсылға ұқсас үн шықты. Бірдеңе күбірлегендей болдым. Бірақ солдаттық киімім, тозыңқы тұрпатым жібермеді. Сайып келгенде, баяғы жасқаншақтығым ұстап қалды: ұятсыздық пен ұяңдықтың арасында арандап тұрдым.

Аудиторияда алғаш көзім түскені сен болдың, Айкенже. «Қуанып кеттім» десем, өтірікке жанасар. Сенің дәл сол — әскерден оралып, оқу залыма кірген күні көрген Айкенже екеніңді білгенімде, кеудемді күрсініс кернеді. Неге екенін өзім де түсінбедім.

Сен бәрімізден кішісің. Бір жас, екі жас, үш-төрт жас… Ал сен, Айкенже, менен бес жас кіші екенсің. Курстың кенжесі едің. Мен саған аудиторияда тіке қарамайтынмын, көп сөйлеспейтінмін.

Бағзыдан бері сағынатын, баяғыдан-ақ ғашық болған оқу залыма енді сен қосылдың. Кітап алғанда мұқабасын әуелі саусақ ұшымен, сосын алақаныңмен аялай сипайтынсың. Сол сәттерде кітаптарға жан біткендей көрінетін: кітаптар әлеміне бір толқын еніп, бір сәуле сіңіп жатқандай әсер ететін.

Сен кітапты кеудеңе басып, ұяң күлімсіреп келе жатасың. Кітап сипаған саусақтарыңа, кітап аялаған алақаныңа, кітап ұстаған қолыңа, кітапқа тиіп өтетін иегіңе де, кітап жиегімен тыныстаған танауыңа да көз салмау қиын. Маған бұл — әрі азап, әрі ғажап болды.

Сендей жаратылысты «иемдену», «меншіктеу» маған жат көрінді. Өзім қорлансам да, сенің қорланғаныңды көтере алмайтынымды білдім. Іштей: «Сол күйіңде сақталшы», — деп тілейтінмін.

Оқу залында отырып кейде күбірлейтінмін: «Шіркін, Оқсызда туған бабамыз басқа құрлыққа ауып кетпей-ақ қойғанда… Данышпандығын Отырардың өзінде атқарғанда… Ауылдық кітапханамыздың орнында оқу залы болғанда… Отырарда ұлы университет болғанда…»

Болғанда, болғанда, болғанда… Болмады.

Оқу залы болмаған соң, университет болмаған соң, тағы да талай нәрсе болмаған соң, сені Алматыдан алыстатсам не болар еді? Болмас еді. Ондайды елестетудің өзі — күнә сияқты көрінетін.

Есіңде ме, Виноградов көшесіндегі 88-үйдегі ескі жатақханада тұратынбыз. Бірде үш қыздың ортаңда аэропортқа бардым. Ол кезде әуежайды «аэропорт», ұшақты «самолет» дейтінбіз.

Сен бір туысыңды қарсы аласың. Ұшақ түн ортасында келуі керек, бірақ үш сағатқа кешігеді деді. Менің ішімнен одан да кешіксе екен деп тіледім. Сол үш сағат бойы тынымсыз сөйлеп, тоқтаусыз әзілдеп, үшеуіңнің күлкілеріңді басқызбадым.

Ұшақ қонып, аэропорт гуілдеп кеткенде бір басқа әлемге ауысқандай абдырап, саған қарадым. Сен де маған қарап тұр екенсің. Екеуміз де қызарып, мен жасқаншақтағанымда, сен:

Үш-төрт сағат бойы жалықтырмай сөйлегенім үшін ғана шығар. Сол күнге дейін өмірімде дәл солай шешіліп көрмеппін.

Сол оқиғадан кейін бірнеше күн қатты қиналдым. Айкенжеден алыстау үшін басқа кітапхананың оқу залына ауыстым. Аудиторияда алдыңғы қатарда отыратындықтан, сен жаққа қарамауға тырысатынмын.

Бірақ не шықты? Ештеңе шықпады. Өзге оқу залында кітапқа зауқым соқпады. Әл-Фарабидің құндылықтарына да құныға алмадым. Иттей сүмірейіп, екінші аптада өз оқу залыма қайта келдім.

Оралғаннан не пайда: уақыт зуылдап барады. Маңдайыма бұйырған студенттік мерзім аяқталуға таяды. «Ауылға алып кететін қыз табам» деген аласұрған ой — сасқандық екен. Қыз аз емес еді. Біреуімен табыстым. Бірақ ол Айкенжедей емес. Емес, емес, емес.

Маусымның саумал шағы болса да, өзім кіртиіп жүрдім. Бірде сен, Айкенже, өте үздік оқитын, аққұбалау арда жігітпен қолтықтасып келе жаттың. Таңданбадым, қызғанбадым. Құқым да, қақым да жоқ еді. «Жарасымды жұп, тіл мен көзден аман болсын» деп қызыққан жұрттың қатарына мен де іштей қосылдым.

Шілденің бесі күні сырттай бөлімге ауыстым. Виноградовтағы 88-үйде жападан-жалғыз түнеп жүрдім. Сендердің бәрің құрылыс жасақтарына кетіп, не жазғы демалысқа тарап едіңдер. Ешкімге айтпай, комендант апай Вера Степановнамен келісіп, он күн жаттым.

Он күн бойы Алматының көшелерін жаяу араладым, оқу залында үнсіз отырдым. Жатақханадағы 76-бөлмеде «Портвейн-12» деген шараптың он бөтелкесін тауыстым. Ақыры ауылға қайттым.

Қазақ университетіндегі бір курсты ғана аяқтаумен менің студенттік ғұмырым да тәмам болды. Алматыға қайта барғым келмеді. Сырттай оқуды ақымақтық санадым.