Есіл - дерті сырт көзге қамаудан шыққанын танытпау

Үш айдан кейінгі алғашқы дем

Селолық дүкеннің сатушысы Тұраш қамаудан үш ай дегенде босады. Қоңыр сырмен боялған зілдей ауыр ағаш қақпа қарсы алдынан ешбір сықырсыз жайымен сырғи ашылды. Тұраш сыртқа шықты.

Осыдан үш ай бұрын қамауға айдап әкелгенде қыс еді: көше омбы қар, үскірік жел суыра соғып тұрды. Арықтағы су көкпеңбек болып безеріп қатып жатқан. Содан бері ол кең дүниені тек тор көз терезеден ғана көріп, күніне бір ауық шығатын тар аула арқылы ғана сезінетін.

Үш айлық жабырқау мен титықтаған күй дәл осы сәтте тарқап, көңілі мың сан құс болып сайрап қоя берді. Көкірегі қуанышқа толып, жарылардай.

Автостанциядағы тосқауыл және қызыл пүліш

Автобус станциясына келсе, ауылына жүретін автобус соңғы рейспен жарты сағат бұрын кетіп қалыпты. Енді тек ертең таңертең жүреді. Не істерін білмей тұрғанда, қалтасында көк тиын жоқ екенін де есіне алды.

Қарыз сұрайтын бір таныс кездеспей ме деп біраз қарады. Бірақ автостанцияда жан баласы жоқ. Тек көшенің бұрышында ине-жіптен жаңа шыққандай тап-таза киінген, қара костюмді жас жігіт тұр. Тықыршып, сағатына қарай береді.

Тұраш еріксіз соған жақындады. Дәл сол кезде жігіт қалтасынан қызыл шүберек алып, туфлиін ысқылап-ысқылап қойды. Жалт-жұлт еткен қызыл пүліш екен.

Тау үстірті: кеңістік, тыныс, ой

Ауылға баратын жалғыз аяқ жол әуелі тауды бөктерлей жүріп, екі-үш белең асқан соң үстіртке шығатын. Тұраш сол жолмен жүріп келеді. Қара тер болып үстіртке де шықты.

Аласа қоңыр таудың үсті тақтайдай жап-жазық. Өткен жылғы саржағал бетеге тұтасып жатыр, түбіртегінде көк қылтанақтар қадалғандай көрінеді. Аяқ астынан пыр-пыр етіп бозторғайлар ұшады да, көкке шығып шырқырап тұрып, қайта бетегеге сүңгиді.

Бірақ Тұраштың көкейінен әлгі қызыл пүліш кетпеді. «Ол жігіт қиықты қайдан алды екен?» деген сауал маза бермеді. «Әрине, менің үйімнен алған жоқ... бірақ қайдан?» деп тыншымай ойлады.

Тұраштың көз алдына тағы да қызыл пүліш келе қалды. Бойы тоңазығандай дір етті. Артынша өзін-өзі жұбатты: «Қойшы, болар іс болып кетті ғой... құрысын». Әйелі де «он метр пүлішке бола соттар дейсің бе, шығасың ғой» деген. Сонда Тұраш іштей ренжіген, бірақ қамауда жатып жарын ауыр сөзбен жаралағысы келмей тынған.

«Мәселе пүліште емес. Басқада...» деп тағы да ойға батты. Бірақ «мейлі, еске алмайыншы» деп, ойын қашырып, ауылға дейінгі қашықтықты есептеді: тас жолмен айналып жүрсе жиырма бес-отыз шақырым, ал тау асып төте жүрсе он шақырым шамасы.

Төменгі құлди: қыстаудағы от және жас отау

Алда жатқан жырамен құлдиласа, табанында Тастанның қыстауы бар — жол ортасы. Жыраға түскен сайын бетеге сиреп, енді ғана бүр жарған тобылғы мен қараған жиіледі. Состиған жартастар көбейіп, жалғыз аяқ жол солардың арасымен бұралаңдап кетті. Қорым тас та кездесті. Аттаған сайын салдыр-гүлдір етіп, тау арасын жаңғыртты.

Күн қарсыдағы өркеш жотаның тасасына кіріп кетті, жыра іші күңгірттене бастады. Еңіске жүру қолайсыз: секірме тастардан сүрініп түсе жаздап, Тұраш өзін әрең тежеп келеді.

Дәл сол кезде табандағы ескі тас қыстаудың үңірейген терезесінен жылт еткен от көрінді. Төбесіндегі мұржасынан көк түтін бұрқырай көтеріліп тұр. Иесіз қалған қыстауда от жаққан кім?

Әлден уақытта қыстаудан қызыл көйлек киген талдырмаш жас қыз шықты. Киіктің лағындай орғып жүр, ақ маңдайлы, қос бұрымы тірсегін соғады; басына ақ орамал тартқан, ыңылдап ән айтып келеді. Тобылғыға еңкейгенде көзі Тұрашқа түсіп, сілейіп қалды да, тобылғысын тастай салып, қайта қыстауға жүгіріп кірді.

Артынша еркек даусы естілді. Қызға еріп қыстаудан ұзын бойлы, кесек тұлғалы қараторы жігіт шықты. Тұраш та өз-өзін жиып, қорыққанын білдірмей соларға беттеді.

Таяғанда қыз сыбырлап: «Ой, ол кісі емес екен. Тұраш ағай ғой»,— деді. Жігіт: «Ол кім?»— деп сұрады. «Көрші колхозда дүкенші болып істеген еді ғой... қамауда емес пе еді?»— деген сөздер жетті.

Қыз мән-жайды айтты: биыл колхозшыларға бақша салатын жер үстірттен берілген екен. Ашық далада тоңамыз деп, осы қыстауға аялдапты. Тұраш «есіз қыстауға түнеуге болмайды» дегісі келіп еді, екеуінің жайбарақат қалпын көріп, іркіліп қалды да, өз жолымен жүре берді.

Қасқалдақтың тасуы және қонаққа шақыру

Едәуір ұзап кеткенде, артынан қыздың даусы жетті. Қыз бен жігіт қосарлана жүгіріп келеді.

«Ағай, алдыңыздағы Қасқалдақ қазір тасып жатыр. Таңертең су тартылғанда өтпесеңіз, қазір елең-алаңда өту қиын»,— деді қыз. Жігіт те: «Қазір қауіпті»,— деп қостады. Шынында, жазда сылдырап ағатын мөлдір бұлақ көктемде қар ерігенде долданып, өткел бермейтіні Тұраштың есіне түсті. Құлағына су шуылы да жетіп тұр.

Ымырт үйіріліп, көз байлана бастады. Қыстау іші қараңғы еді. Қыз бен жігіт Тұрашты екі жақтап шығарып, төрге өткізді. Тас ошаққа таяу жерге тобылғының жұмсақ бүрін қалың етіп төсеп, үстіне үлкен кенеп плащ жапқан. Үстінде киім-кешек, буыншақ-түйіншек жатыр — төрі сол.

Жігіт мақталы фуфайкасын бүктеп, Тұраштың шынтағының астына қойды. Қыз тобылғыны үстемелей жағып, кішкентай қара шәугімді отқа қондырды. Қыстау іші жып-жылы. Жас тобылғының шыжылдап жанған ашқылтым түтіні көзді жасауратады.

Шәугім қайнап, тасып кеткен соң, қыз басындағы орамалын дастарқан етіп жайып, түйіншектен нан шығарды. Екі стаканға қайнаған су құйып, бірін Тұраштың алдына қойды.

«Ағай, қомсынбаңыз, дәмнен алыңыз»,— деді қыз күлімсіреп. Тұраш ернін күйдіре отырып ыстық суды сораптап ішті. Ішкен сайын бойы жадырап, тершіп, жан-дүниесі өзі бұрын сезбеген рақатқа батқандай болды. Ләм-мим демей, шәугімдегіні ақырына дейін ішіп қойды.

Түнге қарай Тұрашқа іргеден жұмсақтау төсек әзірленді. Қыз бен жігіт өздері плащқа оранып жатты. Әуелде сыбырласты да, көп ұзамай ұйқыға кетті. Тұраш олардың кім екенін ойлап біраз жатты да, кейін өзі де дел-сал болып ұйықтап қалды.

Түн ортасы: жан жарасы мен жас бақыт

Әлденедей дабырдан оянды. Қыстау іші ептеп жарық тартыпты: кеш туа туған ай терезеден сығалайды. Қыз үй ортасында қолы ауырғанын айтып жылап отыр, жігіт бәйек болып жүр.

Жігіт ай сәулесіне тосып қарап, «ештеңе емес» дегісі келгенде, қыз қиналып қарсыласты: қолы екі тастың арасына мыжылып қалыпты. Жігіт шүберек жыртып, білегін байлап берді. Қыз тұншыға өксіп, орнына қайта жатты.

Біраздан соң қыз жігіттің кеудесіне басын қойып, «ашуланба» деп, оны аймалап жұбатты. Екеуі татуласып, үнсіз ұзақ сүйісті. Ай жылжып, күміс сәуле екеуінің жүзіне түсті. Олар тәтті ұйқыға кетті.

Тұраш олардың бейкүнә тыныштығына қарап жатып, өз жастығын еске алды. Бір кезде өзі де осындай ыстық бақыттың құшағында болған. Он жыл бұрын... Сұлу қызға үйленген түні терезеден мылтық атылып, жас келіншегі шошып жылап жібергені, екеуінің болымсыз нәрсеге қосыла жылап, қайта табысатыны — бәрі де ең бақытты шақ болып көрінді.

Кейін ол шақтар ұмытылды. Қазір әйелімен еске алса, «сондағымыз не, ақымақ екенбіз» дер еді. Енді Тұраш жыласа, әйелі мазақ етердей көрінді: өйткені оның тілер бақыты басқа жаққа ауып кеткен. Тұраштың өзі де соңғы жылдары сол «басқа бақытты» күйттеген жоқ па?

Көз алдына тағы да қызыл пүліш жылт етті. Күтпеген тексеріс. Артынша үш ай қамау. «Үш ай...» деу оңай, ал өмірдің қымбат сәттері қапаста босқа кеткені — кешірілмес өкініш сияқты.

Үкі даусы, таңғы шық және жаңа қуаныш

Тұраш көз ілмей ұзақ жатты. Қыстау іші тым-тырыс. Ай жылжып, іш қарауыта берді: қабырға тастары құбыжықтай, терезе тұсындағы шыңдар сұстана түскендей. Тау арасын Қасқалдақтың сарқыраған шуылы ғана кезіп жүр.

Бір мезет қорым тас салдырлап, тасыр-тұсыр дүбір естілді. Артынша «У-уф! У-уф!» деген ащы үн шықты. Үрейі ұшқан Тұраш дәл қазір бір қорқынышты нәрсе кіріп келердей болды. Бірақ көп ұзамай үстінен құс ұшып өтті. «Ух... үкі екен ғой»,— деп күбірледі.

Рауандап таң атты. Тұраш ақырын тұрып, киініп, тысқа шықты. Ауа қоңыр салқын. Тау-тасты аппақ шық басқан. Кіршіксіз, шыңылтыр таза таңғы шық.

Ол өз жөнімен жүріп кетті. Тау арасы тұп-тұнық, буалдыр көк-аяз тұнып тұр. Тобылғы мен қарағанның бүріскен бүрлері жақұт таққандай жылт-жылт етеді. Тұраштың көңілі алып-ұшып, бұрын өз бойынан байқамаған бір өзгеше қуанышқа толды.

Таң аппақ атқан сайын, күн шалған қарлы шыңдардың басы нұрға малынып жарқырай бастады. Сәуле төмен сырғи береді. Бүгін күн де ұясынан сергек тұрғандай.

Олар қол бұлғады. Тұраштың көкірегіне сыймас қуаныш кернеді. Сол қуаныштан жүрегі шырқырап тұрғандай. Өксіп-өксіп жылағысы келді — қуаныштан егілу еді бұл.

Артына соңғы рет бұрылып: «Өркендерің өссін!» — деді.

«А-а-а!..» — тау тағы да жаңғырықты.