Шотаев атындағы Боровской орта мектебі

Қазақ халқы — рухани бай мұраның мұрагері. Бүгінгі өресі биік мәдениеттің түп бастауы VI–VIII ғасырлардағы Орхон–Енисей жазбаларынан нәр алады. Әлемдік өркениет тарихында айрықша орны бар әл‑Фараби мұрасымен қатар, түркі әлеміне ортақ ойшылдар — Жүсіп Баласағұни, Махмұд Қашқари, Қожа Ахмет Йассауи еңбектері тәрбиелік ойдың алтын арқауы болып келеді.

Алтын Орда дәуірінің даналары — Хорезми, Сараи, Дулати, Жалайри, Әбілғазы және өзге де тұлғалардың еңбектері қазіргі ұрпақ тәрбиесі үшін баға жетпес қазына. Сондай-ақ Асан қайғы, Жиембет, Ақтамберді, Шалкиіз, Бұқар, Дулат, Мұрат, Махамбет, Майлықожа секілді ақын‑жыраулардың адам мен қоғам, жан мен тән, тіршілік тынысы туралы терең толғаныстары жас ұрпақтың дүниетанымы мен мінез мәдениетін қалыптастыруда құнды.

XIX ғасырдың аяқ шенінде қазақ қоғамында саяси‑әлеуметтік және мәдени‑ағартушылық идеялар өркендеп, қоғамдық санаға жаңа ғасырдың өзгерістері ене бастады. Шоқан, Ыбырай салған ағартушылық бағыттың ықпалы күшейіп, елдің мәдени‑экономикалық және әлеуметтік жағдайын көтеру мәселелері алға шықты.

Бұл кезеңде діни оқу мен араб‑татар тілдеріндегі білімнің мүмкіндігі шектеулі болып, қазақ жастары қазақ және орыс тілдеріндегі мектептерге ұмтылды. Оқу‑ағарту ісі мәдениет майданындағы шешуші салаға айналды. Бір ғасыр бұрынғы ұлттық мектепке деген сұраныс бүгінгі күнгі жаңа үлгі іздеген қажеттілікпен үндеседі: сабақтастық бар.

Қазақ топырағындағы алғашқы мектептердің негізін салушылардың бірі, «дала қоңырауы» атанған Ыбырай Алтынсариннің бастауы көптеген аймақтарға тарады. Ол ағартушылықты ақындық, жазушылық, журналистік және қайраткерлік қабілетімен ұштастыра білді.

Абай мұрасы мен оның педагогикалық көзқарастары — ұлттық ойдың биік шыңы. ХХ ғасыр басында Шәкәрім, Ахмет, Халел, Мағжан, Сұлтанмахмұт, Жүсіпбек, Мыржақып тәрізді зиялылар ұлттық дәстүрді шығармашылықтарының өзегіне айналдырып, тәрбиелік тұжырымдарын заман талабымен үйлестіре білді.

Қазіргі мектеп — адамды тәрбиелеп, қоғамды жақсартуға ықпал ететін орта. Ол өркениетті, демократиялық қоғамға лайық үлкен азаматты қалыптастыруы тиіс. Бұл үшін мектеп қатыгездік пен бұйрықшылдық сарқыншақтарынан арылып, оқушы тұлғасын құрметтеуге негізделген даралау қағидатын күшейткені жөн.

Қоғамдық пайдалы еңбек ұғымы тек физикалық жұмыс емес. Ең әуелі ол — оқушыны өздігінен ойлауға, жоспарлауға, жауап беруге, нәтижеге ұмтылуға үйрететін еңбек мәдениеті. Сонымен бірге әр пәнде халықтық тәрбиенің құндылықтары көрініс тапқаны дұрыс: «Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» деген қағида — тәрбиенің өмірмен байланысын еске салатын бағдар.

Болашақ мектебі оқушы көзқарасымен де қалыптасып, оның құқымен тығыз байланыста болуы тиіс. Ол бірнеше сатылы, бағыттары әртүрлі болғаны жөн: оқушы өз деңгейіне сай, қызығушылығына қарай пәнді, мұғалімді, сүйген мамандығын таңдауға мүмкіндік алуы керек.

Жаратылыстану бағытындағы пәндерде (физика, химия, биология, астрономия, география) практикалық‑лабораториялық сағаттарды көбейту маңызды. Әр пән бүгінгі ғылыми жаңалықтың «ұшқынын» қамтып, қажет болса мектепте ғылымтану секілді кіріктірілген курстарды енгізу туралы да ойлануға болады.

Бүгінгі мектептегі білім мен тәрбие жүйесі қазіргі талапқа толық жауап бере бермейді. Сондықтан педагогикалық жоғары оқу орындарының бағдарламасы мен бағытын жаңартып, болашақ мұғалімдерді оқытудың жаңа әдістерімен, технологияларымен жүйелі таныстыра отырып даярлау маңызды.

Қазіргі мамандардың бір бөлігі техника тілі, компьютерлік сауат, саясат пен экономика негіздері тұрғысынан жеткілікті деңгейде дайын болмай жатады. Кей кездері оқушының білімі мұғалімнен озық болуы мүмкін — мұндай жағдайда ұстаз беделін біліммен және кәсіби икеммен нығайту қажет.

Мемлекеттік тіл — егемендіктің тірегі. Сондықтан тілді үйрету проблемасы қазақ мектебі үшін де, орыс мектебі үшін де ерекше мәнге ие. Ең алдымен әр қазақ ана тілін өте жақсы білуі тиіс: тілсіз тарих та, мәдениет те, дәстүр де толық танылмайды.

Әсіресе орыс мектебінде оқитын қазақ балалары үшін тіл үйретудің тиімді әдістері қажет. Техникалық құралдар мен цифрлық мүмкіндіктер тіл меңгеруді жеделдетуі мүмкін, бірақ ең бастысы — тілге басымдық беру және оны жүйелі саясатпен, сапалы әдістемемен бекіту.

Бүгінгі әлемде елдер мен халықтардың тарихи байланысы тереңдеп, экономика, мәдениет пен ғылым жаһандық деңгейге бет бұрды. Осы үдеріс білім беру саласында әлемдік тәжірибені салыстырмалы түрде зерттеп, тиімді тұстарын ұлттық менталитетке сәйкестендіру қажеттігін күшейтеді.

XXI ғасыр табалдырығын аттаған кезде білім беру жүйесі күрделі өзгерістерге ұшырады. Білім — әлеуметтік инфрақұрылымның ең динамикалық элементтерінің бірі. Соған қарамастан, көптеген елдерде білім беру саласы белгілі бір деңгейде дағдарыс белгілерін бастан кешіреді: жүйе қазіргі өркениеттің талаптарына толық жауап бере бермейді. Сондықтан реформалау — әлеуметтік саясаттың маңызды құрамдас бөлігі.

Реформаның ең әлсіз буындарының бірі — тәрбие жүйесін тұтас педагогикалық үрдіс ретінде жүйелеу. Мектептерде әртүрлі қоғамдық ұйымдардың құрылып, кейін қысқа уақытта тарауы жиі байқалады. Бұл ұлттық менталитетке сай, әлемдік мәдениетпен үйлесетін, қазіргі балалар психологиясын ескеретін тұрақты тәрбие ұйымдарының әлі де толық қалыптаса қоймағанын аңғартады.

Қазақстан білімінің болашағы рухани мұрамен ғана шектелмейді және сыртқы үлгіні сол қалпында көшірумен де шешілмейді. Негізгі бағыт — ұлттық құндылықты сақтай отырып, әлемдік ғылыми‑педагогикалық тәжірибені ақылмен игеру, мектепті ізгілендіру, оқушы құқығы мен даралығын қорғау, мұғалім даярлығын күшейту және реформаны жүйелі, жауапты түрде жүргізу.

Осындай ұстанымдар тоғысқанда ғана мектеп қоғамды өзгертетін, адамды өсіретін, әділет пен білімді қатар ұстайтын ортаға айналады.