Байзақов Иса (1900 - 1946) - қазақтың халық ақыны, әнші, әртіс, домбырашы, композитор
Иса Байзақов (1900–1946) — қазақтың халық ақыны, әнші, әртіс, домбырашы және композитор. Ол Павлодар облысы, Ертіс ауданы, Үлгілі ауылында дүниеге келген.
Семейдегі жұмысшылар факультетін, Орынбордағы Қазақ халық ағарту институтын және Қазақ педагогикалық институтын тәмамдаған. Әкесі Байзақ ескіше хат таныған, жас кезінде ән айтып, өлең шығарған, шағын шаруалы, сауыққой адам болған.
Балалық шағы мен өнерге келуі
Иса тоғыз жасқа толар-толмаста анасы қайтыс болып, өлеңші әрі әңгімеші әжесі Жанбаланың қолында өседі. Нағашы ағасы Рахмет оған домбыра тартып, ән салуды үйретеді. Содан бері ол ел ішінде «Домбырашы бала», «Әнші Иса» атанып кетеді.
Революцияға дейін байлардың қозысын бағып, қойын жайған, кейін шахтада жұмыс істеген. Оқып жүрген шағында суырыпсалма ақындығы, әншілігі және домбырашылығымен ерекше танылды.
Оның өлеңдері баспасөзде алғаш рет 1924 жылы жарияланды.
Ұлттық театрдың қалыптасуындағы орны
1926 жылы Қызылордада Қазақтың тұңғыш ұлттық театры ашылғанда, Иса Байзақов Әміре Қашаубаев, Қалыбек Қуанышбаев, Құрманбек Жандарбеков, Серке Қожамқұлов, Елубай Өмірзақов секілді өнерпаздармен бірге жаңа театрдың негізін қалаушылардың бірі болды.
Алғашқы қойылымдар
Театр сахнасындағы алғашқы пьесаларда — Мұхтар Әуезовтің «Еңлік–Кебек» және «Бәйбіше–тоқал» шығармаларында — басты рөлдерді сомдады.
«Біржан–Сара» және сахнадағы шеберлік
Өзі инсценировка жасаған «Біржан–Сара» қойылымында Біржан бейнесін ойнап, ақындық, әншілік, домбырашылық өнерімен көрерменді ерекше тәнті етті.
Театрда спектакль соңынан тұрақты ұйымдастырылатын концерттерге де белсене қатысып отырды.
Халық әндері мен мәтіндік мұрасы
Иса Байзақов әншілік, артистік, домбырашылық қырымен қатар, серіктес артистері орындайтын көптеген халық әндеріне жаңа мазмұндағы мәтіндер жазып берген. Мысалы, «Заулатшы-ай», «Қалқа», «Ісмет», «Назқоңыр» сияқты әндердің сөздерін қайта жазған.
Халық арасына кең тараған мұндай ән мәтіндерінің саны қырықтан асады.
Қазақтың халық әндерін алғашқылардың бірі болып жинап, жариялаған Александр Затаевич Иса Байзақовтың аузынан бірнеше әнді — «Кәкен», «Бике», «Жар-жар» және басқаларын — жазып алып, нотаға түсірген.
Иса Байзақов орындайтын бірқатар халық әндері «Айман–Шолпан» және «Ер Тарғын» операларының музыкасына енді. Ал атақты «Гәкку» әні Иса Байзақовтың орындауымен ешбір өңдеусіз «Қыз Жібек» операсына көшті.
Поэмалары және тақырыптық өрісі
Театрға жиналған жұрттың қалаған тақырыбына іркілместен суырып салып өлең шығаруы оның «ақын-артист» атануына себеп болды. Бұл кезеңде оның ақындық дарыны да айрықша шарықтады: театрда күн сайын айтылатын жаңа жырлары, газет-журналдарда жарияланған шағын өлеңдерімен қатар, көлемді эпикалық шығармалары да жиі жарық көрді.
Адамгершілік пен махаббат
«Құралай сұлу», «Қойшының ертегісі», «Алтай аясында», «Кавказ», «Ақбөпе» поэмаларында адамгершілік пен адал махаббатты жыр етеді.
Әлеуметтік қайшылық
Өткен өмірдің өкінішті, қайғылы кезеңдерін суреттей отырып, қазақ пен қалмақтың ірі бай-феодалдарының зұлымдығын әшкерелейді, тап қайшылығын көрсетеді.
Өмір шындығы мен замана
«Неге Алатау шаттанды?», «Ұлы құрылыс», «Он бір күн, он бір түн» поэмаларын өмір шындығына арнады. Соңғысында Кеңес Одағының Батыры Марина Раскованың бейнесін жасады.
«Қырмызы-Жанай» поэмасы аяқталмаған шығарма ретінде аталады.
Қызмет жолы және соғыс жылдарындағы еңбегі
1932–1940 жылдары аралығында Алматы, Қарағанды, Семей қалаларында радиода, филармонияда және Жазушылар одағында әртүрлі қызмет атқарды.
Ұлы Отан соғысы жылдарында Оңтүстік Қазақстан өңірінде тұрып, ел аралап, үгіт-насихат жұмысын жүргізді. Халықты жауды жеңуге үндеді.
Осы кезеңде оның композиторлық таланты да кең өріс алды. Халықтың жан-жүрегін тербеткен әйгілі «Желдірмелері» (бес желдірме) кең таралды.
Зерттелуі, көркем бейнесі және марапаттары
Иса Байзақовтың өмірі мен шығармашылығын Есмағанбет Ысмайылов, Мәди Хасенов, Рахманқұл Бердібаев және басқа зерттеушілер қарастырған.
Жазушы Николай Ановтың «Ән қанаты» романында және осы аттас кинофильмде әнші-ақынның көркем бейнесі жасалды.
Марапаттары
Еңбек Қызыл Ту орденімен және көптеген медальдармен марапатталған.
Есімінің ұлықталуы
Әнші-ақынның есімі Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауылдық округке, сондай-ақ Үлгілі ауылындағы орта мектепке берілген.