Өрт болған күннің ертеңіне өрттің орнына барып қайттым
Тәубе сөзінің орнына
Мен қазір әңгімелегелі отырған оқиғаға біреу сенер деп еш үміттенбеймін. Шынын айтсам, өзіме өзім сенбеймін; сондықтан мұны тек есуас адам ғана қабылдайтындай көрінуі мүмкін. Бірақ мен есуас емеспін, бұл — көрген түс те емес.
Ертең мен жарық дүниемен қоштасуым ықтимал. Сол себепті бүгін ішімдегіні айтып, тәубе етіп, күнәмді жеңілдеткім келеді. Мақсатым — бір үйдің ішінде болған оқиғаларды аса данышпансымай, мүмкіндігінше қысқа да тұжырымды түрде баяндау ғана.
Бұл оқиғалар мені титықтатты, қажытты, ақыры түбіме жетті. Дегенмен мен олардың «құпиясын» ашуға тырыспаймын. Біреулерге бұл — зияны жоқ, шектен тыс шытырман қиял болып көрінер. Ал менің өз басым ол күндердің қорқынышын әлі де ұмыта алмаймын.
Кейінірек, бәлкім, ақылды біреу менің зәремді алған «есалаңдықтың» мәнін жеңіл ғана түсіндіріп берер. Сол адам бұл оқиғаны менікіндей үрейлі етпей, заңдылық пен салдардың тізбегі ретінде жүйелеп айтып шығуы да мүмкін.
Мінезім және жануарларға ықылас
Бала күнімнен момын, тіл алғыш, елгезек болып өстім. Жаны ашығыштығым үшін құрбы-құрдастарым жиі мазақтайтын. Әсіресе жан-жануарларды жақсы көретінмін; ата-анам да үйде хайуанат ұстауға қарсы болмайтын.
Қолым қалт етсе, соларды азықтандырып, күтіп, сипап-сүйгенде төбем көкке жететін. Жылдар өткен сайын бұл мінез бойыма әбден сіңді: өскен соң да көңіл көтерер ермек тапсам, ол — жануарлар еді.
Иттің ақылды, адал болатынын айтып жатудың қажеті жоқ. Адамға тән тұрлаусыз достық пен алдамшы адалдықты көрген жан, хайуанаттың риясыз ықыласын жан-тәнімен сезінеді.
Мен ерте үйлендім. Бақытым жанып, жарымның мінезі де өзіме ұқсас болды. Үй хайуанаттарын жақсы көретінімді байқап, ол мені әрдайым қолдап отырды.
Үйіміздегі тіршілік және Плутон
Үйімізде құстар, алтын балықтар, асыл тұқымды иттер, үй қояндары, маймыл және мысық болды. Мысығымыз аса ірі, әдемі, бір тал аласы жоқ, қап-қара әрі ерекше ақылды еді.
Табиғатынан ырымшыл әйелім қара мысықты «құбылмалы пері» дейтін халық сенімін кейде қалжыңдап еске салатын. Мен оны әзіл екенін білсем де, дәл қазір осыны тәптіштеп айтуыма тура келіп тұр.
Плутон деген кім еді?
Мысықтың аты — Плутон. Оны айрықша жақсы көрдім: үнемі ойнайтынмын, тамақты өзім беретінмін. Үйде жүрсем, соңымнан қалмайтын. Тіпті көшеге шықсам да ілесе кететін, үйге қалдыру үшін қанша әуреленетінмін.
Біздің достығымыз талай жылға созылды. Бірақ сол арада, әзәзілдің азғыруымен бе, менің мінезім (ұяттан жүзім күйсе де мойындаймын) бұзыла бастады.
Ішімдік, ашу және алғашқы қиянат
Күннен күнге көңіл-күйім түсіп, тұнжырап, ашушаңданып, айналама енжар қарайтын болдым. Әйеліме зекіп, айқайлай бастадым. Ақыры қол көтеруге дейін бардым.
Бұл өзгерісті үйдегі жануарлардың бәрі сезді. Мен оларға бұрынғыдай көңіл бөлмедім, тіпті зәбір көрсете бастадым. Бірақ Плутонға келгенде өзгеше еді: ол қасыма еркелеп келсе де, көзіме түссе де, әйтеуір тимеуге тырысатынмын.
Алайда дертім асқынды. Ішімдікке құштарлықтан асқан сұмдық дерт жоқ. Қартайып, ызақорлана бастаған Плутон да менің дөрекілігімнен қасірет шегетін болды.
Сол түн
Бірде сүйікті кабакта тоя ішіп, түнде кеш қайттым. Мысығым қашқалақтай бергендей көрінді. Мен оны ұстап алдым. Қорыққаннан ол қолымды тістеп, қанатып қойды.
Сол сәтте ызаға булығып, өзімді ұстай алмай қалдым. Қалтама қол салып бәкімді алып, тілін аштым да, мысықты қылқындыра ұстап тұрып, бір көзін ойып алдым.
Ертеңіне ішімдіктің уыты тарап, есімді жиғанда, істегенімнен өкінгендей әрі үрейленгендей болдым. Бірақ ол сезім жан дүниемде ұзаққа қалмады: қайтадан ішіп кеттім де, бәрін шараппен тұншықтырдым.
Жарасы жазылды. Бірақ үңірейген көз ұясын көргенде зәрең кетеді. Ол үйді бұрынғыша кезіп жүрді, ал мені көрсе — қаша жөнелетін. Алғашында мен оған аяп та қарадым. Бірақ көп ұзамай аяушылықтың орнын өшпенділік басты.
Қарама-қайшылық рухы
Менің бойымда қасарысқан бір қарама-қайшылық рухы пайда болды; ол мені мүлде құрдымға сүйреп бара жатқандай еді. Философтар мұны елей бермес. Ал мен, керісінше, осы күш адам жүрегін оятатын ең құдіретті қабілеттердің бірі деп сенемін.
«Олай жасауға болмайды» дегеннің өзі кейде адамды дәл соған итермелейді емес пе? Заңды бұзуды, ақылға қонбайтынды аңсау — тыйым салынғандықтан ғана тұтанатын қалау емес пе?
Ең соңғы шек
Бір күні таңертең мысықты ұстап алып, мойнына тұзақ салдым да бұтаққа асып қойдым. Өкініштен көзімнен жас ақты; жүрегім зар жылады. Сонда да астым — әдейі астым. Өйткені оның маған бір кезде үйір болғанын біле тұрып, әділеттен аттағанымды сезе тұрып, бәрібір істедім.
Өрт және қабырғадағы бейне
Сол сұмдықты жасаған түні мені «өрт!» деген айқай оятты. Төсегімнің алдындағы шымылдық лапылдап жанып жатыр екен. Бүкіл үй отқа оранды. Әйелім, қызметшіміз және мен әрең құтылдық. Бірақ үй түгел дерлік жанып кетті; мүлкіміздің бәрін өрт жалмады.
Ертеңіне өрттің орнына бардым. Бір қабырғадан басқасы құлапты. Төсегім тұрған екі бөлменің арасындағы жұқа қабырға ғана аман қалған; сылағы да түспепті.
Ағарған сылақтағы «барельеф»
Жұрт қабырғаға үңіліп тұр екен. «Ғажап», «сұмдық» деген сөздер естіледі. Мен де жақындадым: ағараңдаған сылақтың бетінде алып мысықтың бейнесі секілді бедер тұр. Дәлдігі — жан түршігерлік. Тіпті мойнындағы жібі де көрінеді.
Алғашында мұны елес деп қана айта аламын — үрейім ұшты. Бірақ ойлана келе, мысықты бақта асып қойғаным есіме түсті. Өрт кезіндегі әбігерде біреу жіпті қиып, мысықты терезеден ішке лақтырып жіберген болуы мүмкін; құлаған қабырға мен сылақ оның денесін «таңбадай» басып қалдырған шығар.
Осылайша өзімді жұбатуға тырыссам да, әлгі көрініс көкірегімде өшпес із қалдырды.
Екінші мысық
Ұзақ айлар бойы мысықтың бейнесі көз алдымнан кетпеді. Сырттай ғана өкінішке ұқсас бір сезім қайта оралды: мен өлтірген мысыққа ұқсас біреуін іздей бастадым.
Бір түні құдай қарғаған бір жерде қалғып отырғанымда, джин не ром құйылған абажадай үлкен кеспектің үстінде тұрған қап-қара нәрсеге көзім түсті. Қарасам — ірі қара мысық. Плутондай қап-қара, тек алқымында солғын ақ теңбілі бар.
Ол маған еркелеп, мияулап, қолыма сүйкенді. Мен де дәл сондай мысықты іздеп жүргенім рас еді. Сатып алмақ болдым, бірақ үй иесі ақшадан бас тартты: «Мұнда бұрын-соңды көрмедім, қайдан келгенін білмеймін» деді.
Үйге қайтарда мысық ілесетіндей сыңай танытты. Мен қарсы болмадым. Үйге тез үйренді, әйелім де оны жақсы көріп кетті.
Бірақ мен оны барған сайын жек көре бастадым. Оның еркелегені ызамды келтіріп, ашуымды қоздыратын болды. Бұл сезім біртіндеп кекшілдікке айналды.
Үрейдің ізі және ақ дақ
Апталар өтті: мен мысықты ұрмақ түгіл, маңдайынан шерткенім жоқ. Бірақ ішімде там-тұмдап жиналған жеккөрушілік мені оны обадан қашқандай қашуға жеткізді.
Бір күні таңертең оның да Плутон секілді бір көзінен айырылғанын көрдім — сол сәттен бастап жеккөрушілігім тіпті күшейді. Әйелім, керісінше, оны бұрынғыдан бетер жақсы көрді.
Мысық болса менің қыр соңымнан қалмайтын болды: орындығымның астына кіріп алады, алдыма секіріп шығады, аяққа оралып сүріндіреді, тырнап киімді жыртады, кеудеме өрмелейді. Кейде оны сол жерде қатырып тастағым келеді, бірақ мені бір нәрсе тежейтін: бұрынғы күнәм ғана емес, әлгі мақұлықтың алдындағы түсініксіз үрей.
Оның омырауындағы солғын ақ дақ алғашында анық емес еді. Бірақ бірте-бірте айқындала берді. Ақыры ол мен ауызға алуға да қорқатын бір пішінді елестете бастады.
Елестеген белгі
Әлгі ақ дақ менің көз алдымда дар ағашын — үрей мен жауыздықтың, қасірет пен ажалдың қанқұйлы құралын бейнелейтіндей болды. Сол күннен бастап мен бұл жалғандағы ең бақытсыз пендеге айналдым: күндіз тыныштық жоқ, түнде шошып оянамын; демі бетімді шарпып, салмағы кеудемді басқандай көрінеді.
Бұл қасірет жанымдағы соңғы ізгілік сезімін де жойды. Енді ойлайтыным — қастандық қана. Тұнжыраған тұйықтығым бүкіл жан-жануарға да, бүкіл адамзатқа да өшпенділікке айналды.
Подвалдағы қылмыс
Менің жүгенсіз долылығымнан ең көп жапа шеккен — сабырлы да салмақты әйелім еді. Бірде шаруамен екеуміз кедейліктің кесірінен тұрып жатқан ескі үйдің подвалына түстік.
Ізімнен ілескен мысық аяққа орала берді. Тік баспалдақтан түсіп келе жатып сүрініп кеттім; мойным үзіліп кете жаздады. Ашудан есім шығып кетті. Сол сәтте балғаға ұмтылдым да мысықты ұрып түсіруге оқталдым.
Қолды тоқтатқан — адам, бірақ…
Әйелім қолымды ұстап қалды. Бірақ мен долылықпен қолымды жұлып алып, оның басын балғамен қақ айырдым. Ол тіл тартпай сұлап түсті.
Қанішерліктен кейін асықпай-саспай өлікті жасырудың амалын ойладым. Көршілерге білдірмей алып шығу мүмкін емес еді. Әртүрлі ой келді: бөлшектеп пешке жағу; подвалға көму; құдыққа тастау; жәшікке салып шегелеп, тасушы жалдау…
Ақыры ең оңтайлысы — өлікті екі қабырғаның арасына жасырып, қайта өріп тастау деп шештім. Подвал бұған ыңғайлы еді: қабырғасы онша мықты қаланбаған, дымқылдан кей жері қопарылып тұр. Бір жерінде сән үшін жасалған пешке ұқсас қуыстың ізі бар екен, кейін кірпішпен қаланып, сыртынан сыланған.
Сүйменмен кірпіштерді бұзып алып, мүрдені тігінен тұрғыздым да, кірпішті қайта қалап, әк-құммен сылап шықтым. Аяғында қабырға ешкім тимегендей көрінді. Едендегі қоқыстың бәрін тазаладым.
Өз ісіме масаттанып: «Ең болмағанда, бұл жолы еңбегім зая кетпеді», — дедім.
Мысық жоғалғандағы «жеңілдік»
Содан соң осы бақытсыздыққа себепкер болған мысықты іздедім: енді оны қалай да өлтіруге бел будым. Бірақ ол жоқ болып шықты — шамасы менің ашуымнан зәресі ұшып, ғайып болғандай.
Сол жексұрын көзден таса болған сәтте кеудемнен ауыр жүк алынғандай болды. Ол үйге келгеннен бері алғаш рет алаңсыз ұйықтағаным да — сол түн.
Екінші, үшінші күн өтті: «жәбіршім» көзге түспеді. Еңсем көтерілді. «Қайтып көрмеймін» деп ойладым. Өткенге өкіну де ойыма кірмеді.
Тіпті сұрақ-жауап та жүргізілді, бірақ үстірт қана. Үй тінтілді — ештеңе табылмады. Болашақта бақытты болатыныма күмәнім қалмағандай еді.
Полиция және қабырғаға соғылған таяқ
Жұбайымды өлтіргеннен кейін төртінші күні күтпеген жерден полиция сау ете қалды. Үйді қайтадан мұқият тінтті. Мен құпия қуыс табылмайтынына кәміл сендім, сондықтан қобалжыған жоқпын.
Полицейлер тінту кезінде мені бірге жүруге міндеттеді. Бұрыш-бұрыштың бәрін тіміскілеп, ақыры үшінші-төртінші рет подвалға қайта түсті. Мен міз бақпадым. Тіпті қолымды қаусырып алып, асықпай теңселіп жүрдім.
Олар қайтуға ыңғайланғанда, өзімді ұстай алмай, масаттанған көңілмен сөзге ерік бердім.
Өзім ашқан «мықтылық»
«Мырзалар, күдігіңіз қалмағанына қуаныштымын… Айтпақшы, бұл үй жақсы салынған… Қабырғасында сызат та жоқ», — дедім де, есалаң қызбалықпен қолымдағы таяқпен дәл мүрде жасырылған қабырғаны тарсылдатып ұра бастадым.
Қабырға ішінен шыққан үн
Соққының үні басыла бергенде, көрден үн қатты. Әуелде жылаған баладай үзіліп шыққан бәсең дыбыс лезде жан түршігерлік, ащы айқайға айналды — адам үніне ұқсамайтын, жыртқыштың ұлығанындай үрейлі, бір жағынан әлденеге масаттанған жанның күңіренгеніндей сұмдық дауыс еді.
Есім шығып, қарсы қабырғаға жабыстым. Полицейлер баспалдақта қалшиып қатып қалды. Сәлден соң ондаған қол кірпішті қирата бастады.
Ашылған шындық
Қабырға лезде құлады. Әйелімнің ісініп, бұзыла бастаған қан-қан мүрдесі көрінді. Ал оның үстінде қып-қызыл аузын ақситып, ақшиған жалғыз көзі жалт-жұлт етіп әлгі мысық отырды.
Мен оны тірідей «тас табытқа» салып, қабырғаға бірге өріп жіберген екенмін.