Шекарашы сөзінің түбірін тап
Сабақтың мақсаты мен ұйымдастырылуы
Мақсаты
Жұрнақ пен жалғау туралы білімді қалыптастыру, оларды бір-бірінен ажырата білуге дағдыландыру; ой-өріс пен қиялды дамыту; сөйлеу мәдениетін қалыптастыру және адамгершілікке тәрбиелеу.
Көрнекілігі
Кесте, Венн диаграммасы.
Әдіс-тәсілдері
Түсіндіру, сұрақ-жауап, әңгімелеу.
Сабақтың түрі
Бекіту сабағы.
I. Ұйымдастыру кезеңі: психологиялық тренинг
Туған тілім – бабам тілі – өз тілім
Туған тілім – анам тілі – өз тілім
Туған тілім – далам тілі – өз тілім
Туған тілім – адам тілі – өз тілім
II. Үй тапсырмасын тексеру
Сұрақтар арқылы қайталау
- Үйге қандай тапсырма берілді? (Жаттығу.)
- «Қойшы» сөзінде -шы жұрнағы қандай қызмет атқарып тұр?
- «Шалғышы» сөзінде -шы жұрнағы жалғанғанда мағына өзгерді ме?
- Ендеше, жұрнақ дегеніміз не? Жалғау дегеніміз не? Мысал келтіріңдер.
- Жұрнақ пен жалғауды қолданып, сөз құрастырыңдар.
Талдау үлгісі: «жылқы + шы + лар»
Түбір
жылқы
Негізгі мағынаны сақтайтын бөлік.
Жұрнақ
-шы
Кәсіп/иелік мән беріп, жаңа мағына тудырады (жылқы бағатын адам).
Жалғау
-лар
Көптік мағынаны білдіреді (бірнеше адам).
Ереже: жұрнақ әрқашан жалғаудан бұрын жалғанады. Жұрнақ ешқашан жалғаудан кейін жалғанбайды.
Сөз мағынасын ашу: «шекарашы», «сақшысы»
Шекарашы деп мемлекеттің шекарасын күзететін адамды айтамыз. Қазақстанның басқа елдермен (мысалы, Қытай, Ресей) арасы — шекара. Сондай-ақ облыс пен облыстың, ауыл мен ауылдың аралығында да шекара болады.
Сақшы — күзетте тұратын адам.
Тапсырма: «шекарашы» сөзінің түбірін табыңдар. -шы жұрнағының сөз мағынасын қалай өзгерткенін түсіндіріңдер.
Ребус: «Әдептілік»
351-жаттығу
- Мәтінді оқыңдар.
- Мағынасын түсіндіріңдер.
- Жатқа жазыңдар.
- Сөз құрамына талдаңдар (тақтада орындалады).
Әдепсіз бала — ауыздықсыз атпен тең.
Ақылды қария — жазып қойған хатпен тең.
Тапсырма: Дұрыс жазылғанын тексеріп, қателер болса түзетіңдер. Сөз құрамына талдау жасаңыздар.
«Кім жылдам?» ойыны
Төмендегі сөздерді құрамына бөліңдер: түбір, жұрнақ, жалғау.
| Сөз | Түбір | Жұрнақ | Жалғау |
|---|---|---|---|
| Бүркітшілер | |||
| Өнерпаздар | |||
| Арбакештер |
Еске түсіру: жұрнақ пен жалғауды бір сөзбен қосымша дейміз.
Маусымдық тақырыппен байланыстыру: қыс
Бүгін ауа райы қандай? Мектепке келе жатқанда нені байқадыңдар?
Тірек сөздер: қыс, аяз, мұз, қар, боран.
Тапсырма: осы сөздерді байланыстырып сөйлем құраңдар. Құраған сөйлемдеріңнен қосымшалы сөздерді тауып, қайсысы жұрнақ, қайсысы жалғау екенін ажыратыңдар.
Қорытынды: жұрнақ пен жалғауды салыстыру
Қосымшалардың түрлерін салыстырып, олардың айырмашылығы мен қасиеттерін анықтайық.
Жұрнақ
- Жаңа сөз тудырады, мағынаны өзгертеді.
- Түбірге жалғанады және жалғаудан бұрын келеді.
Жалғау
- Сөз бен сөзді байланыстырады, грамматикалық мағына береді.
- Көптік, септік, тәуелдік, жіктік сияқты мағыналарды білдіреді.
Ортақ ұғым: жұрнақ та, жалғау да — қосымша.
Үйге тапсырма
Жұрнақ пен жалғауға қатысты бірнеше сөз құрастырып, әр сөздің құрамын (түбір, жұрнақ, жалғау) дәптерге талдап жазыңдар.