Қасқа ешкі қайда
Намазбай ақсақал жұқа қара шапанын желең жамылып, тұмсығы үшкір резеңке кебісін сүйретіп, аяғын сылти басып үйден шықты. Аула ішіндегі тәртіпсіздікті көріп, табан астында бұрқан-талқан болды.
— Жоламан! — деп айқай салды.
— Ата, мен мұндамын, — деген дауыс шықты қора жақтан.
Сол сәтте қысық көз, ақсары бала жетіп келді. Ашуға булыққан шал қаһарлана түсті. Қарашығы сөніп бара жатқан шоқтай бозамық, нұрсыз, сөлсіз қатігез көздері атыз-атыз әжімінің арасынан ақиып шығып барады. Селдір сақалы дір-дір етеді.
Сарандықтың көлеңкесі
— О, найсап! Қораның ішін кім сыпырады? Бастырманың астын кім тазалайды? Ешкілерің қайда жайылып жүр? Сиырды неге арқандамайсың? Есек неге суарылмаған? Құманда неге жылы су жоқ?
Намазбайдың тұңғышы Еламан майданға кеткен. Міне, екінші жыл — хабар-ошарсыз. Ел ішінде әртүрлі қауесет айтылады: бірі «мектепке оқытпай ұрып-соғып, өз шаруасын істететін еді, басы айналып, милау болып қалған шығар» десе, бірі «есі ауысып, үйінің адресін де ұмытып қалған болар» дейді.
Намазбайдың өмір қағидасы
Ол өмірді «өзім жесем, өзім ішсем» деген қағидамен өткізді. Мәңгі өлмейтін адамдай қырық-елу жылдық азық қорын жинайды: отын-суын, малдың жем-шөбін күні бұрын әзірлеп қояды. Пақсалап салынған аласа үйдің тамбасындағы мая-мая пішен мен тау-тау үйінді жоңышқа — соның айғағы.
Оның малқорлығы мен дүниеқорлығы сонша — жымысқы іске барудан да тайынбайтын. Делдалдық, алыпсатарлық, саудагерлік — баяғыдан үйренген кәсібі: қыстан әрең шыққан тайынша-тананы арзанға сатып алып, жаз бойы бағып-қағып, семірген соң күзге салым жұмабазарға айдайды. Сөйтіп пішендей көкала ақша былғары әмиянға сүңгіп кетеді.
Ауылға алғаш трактор келгенде, бір құрдасы қуанып:
— Наке, Наке, сүйінші! Колхозға кеңес өкіметі трактор жіберіпті! — дегенде, Намазбай шімірікпестен:
— Е, көк есегім аман болсын, себебі ол — өзімдікі, — депті.
Содан бері талай жыл өтсе де, Накеңнің көзқарасы өзгермеді. Көк есегін қыдыңдатып, базар сайын сауда-саттықпен шұғылданады. Ал жай күндері үй шаруасынан қолы босамайды: көктем шыға жер дегди бастасымен-ақ, Жоламан екеуі кетпенмен огородты қопарады. Шалқан, қияр, пияз, әңгелек егеді. Оны базарға сатып, ақшасын қалтаға басады да, жерді соқамен қайта жыртып, орнына жүгері немесе қырық күндік қызыл тары себеді. Палау көркі — сәбіз, оны да егеді. Жерді осылайша екі рет пайдаланады.
Түс және саудаға айналған үміт
Екі шал есектерін тыпыңдатып базардан келе жатты. Әңгімені Қошқарбай бастады:
— Кеше мен бір керемет түс көрдім, айтайын ба?
— Айт, айт! — деді Намазбай көк есегінің желкесін істік таяқшамен шұқылап, үзеңгісін қайта-қайта қаққылап.
Қошқарбай табиғаттың алапат шағын, қара бұлт арасынан құйылған алып қыранды, колхоз кеңсесінің мұржасына кеп қонғанын айтады. Жүгіріп барса, әлгі қыран — Еламан болып шығады. Түс ішінде қуанып айқайлап жібергенін, кемпірі түртіп оятқанда ғана есін жиғанын баяндап береді.
— Ғажайып түс екен! — дейді Намазбай. — Я, Алла, көрсеткен күніне шүкір!
Қошқарбай көзімен шолып: — Егер балаң әскерден есен келсе, сүйіншісіне не берер едің? — деп қысып қояды.
Намазбай «емізулі бұзауды беремін бе» деп ат-тонын ала қашады: алдымен бұзау өссін, құнажын болсын, бұзауласын, «содан кейін ғана» дейді.
Қошқарбай өкпелеп, қоштаспастан есегінің басын кілт бұрып, өз көшесіне кетіп қалады.
Қасқа ешкі жоғалған түн
Апақ-сапақта үйіне жеткен Намазбай есегінен түсіп, қой қораға барды. Әрі санады, бері санады — буаз қасқа ешкі жоқ.
— Жоламан!
— Әу, ата.
— Қасқа ешкі қайда?
— Білмеймін.
Шал ашуға мініп, көк есектің жүгенімен шүйкедей баланы періп-періп жібереді. Жоламан ойбайлап қырға қарай қашады. Оның шыр-шыр еткен аянышты даусын қараңғылық әп-сәтте жұтып қояды.
Ананың іздеуі
Таң алагеуімде колхоз қырманынан оралған Забира бәйбіше болған жайды естіген бойда, қолындағы сегіз айлық Қараманды көрпеше үстіне қалдырып, Жоламанның соңына түседі. Қорыққан ана жертөлені, ескі қорғандарды аралап, безек қағып жүреді.
Айнала жым-жырт. Түлкі ме, байғыз ба — әлдебір мұңды үн қылаң береді. Күннің алғашқы қызғылт сәулесі дуалдардың өркешіне жармаса бастайды. Бозторғайлар шырылдап, таңның бозғылтым шымылдығын қанатымен түргендей.
— Жоламан!
Ескі қой қораның ішінен «ммә» деген дыбыс естіледі. Забира алдымен қасқа ешкіні көреді: жанында сирақтары дірілдеп үш лақ тұр — бірі қара, бірі қоңыр, бірі ала. Сабан үстінде ұйықтап жатқан өз баласы да көзге шалынады.
Ана баласының шашын сипап: — Құлыным, жүр үйге! — дейді. Үш лақты көтеріп, ана мен бала ауылға бет алады. Қасқа ешкі маңырап, соңынан ереді.
Көкнәр, қатыгездік, тұрмыстың тұйығы
Үйге келсе, Намазбай есік алдында күйбеңдеп жүр екен. Қолындағы күрегін қабырғаға сүйей салып, елден бұрын қасқа ешкіге ұмтылады: былтыр бес лақ тапқан, биыл үшеу-ақ туғанына іштен өкінеді.
Таңғы шай үстінде Накең қалтасынан орамалын алып, көкнәрін езе бастайды. Қоймалжың қоңырқай сығындысын кішкентай көкала пиялаға құйып, сіміріп салады. Бірер минуттан соң көзі тарс жұмылып, басы қалтаңдап, мүлгіп кетеді.
— Басым ауырып тұр, — деп қыңқылдаған Жоламанға шал ала көзін аларта қарап: — Тәйт, бәтшағар, кәйпімді бұзба! — деп зекіп тастайды.
Көрші үйдің келіншегі ыдыс ұстап есіктен сығалайды. Забира ілтипатпен шайға шақырады. Келіншек: — Шешей, бір кесе асқатық берсеңіз. Көже асып едім, — дейді.
Намазбай мүлгіп отырып араласады: — Немене, сиырларың суалып қалған ба?
— Сатып жіберіп едік, — дейді келіншек.
Забира ымдап, келіншекке көмектесіп жібереді. Қайтқан соң, бос кесеге шай құйып күйеуіне ұсынады. Намазбайдың кейпі бұзылады: «өңшең тілемсекті дәндетіп...» деп ұрсып, құрт-майын базарға сатуды, шай-қантқа ақша қылуды айтады.
Забира да қайырылмайды: «шай-қант керек болса, ішіп отырған көкнәріңді тый» деп, өздері де бір кезде асқатықты ауылдан алғанын еске салады.
Қыс қамы және ескі әдет
Намазбай «биыл қыс ерте түседі, қаһарлы болады» деп, сақтыққа көшеді: бәйбішесіне қозапаяны көбірек жинауды, балаға жантақ тасыуды тапсырады. Көк есекті арбаға жегіп, «жұмысқа кіріс» дейді.
Забира ашынады: қырық жылдық жантақ пен қозапаяның іріп-шіріп жатқанын, былтыр бағып-қағып ақыры арам өлген семіз саулықты еске салады. Бірақ қырмандағы қауырт шаруаны ойлап, сөзді созбайды: комбайншыларға, арбакеш-жүкшілерге ыстық ас әзірлеу керек.
Шайдан соң Забира Қараманды көтеріп жолға шығады.
— Менімен бірге қырманға барасың ба? — деп Жоламаннан сұрайды.
Бірақ Намазбай араласа кетеді: — Күн өтеді басынан. Қайтесің желіктіріп? Ол бүгін жантақ тасиды. Өз жөніңмен жүр!
Қайғылы рейс
Сол күні қайғылы жағдай боларын кім білген? Көк есекке қонжия мінген Жоламан шаңы бұрқыраған қасқа жолмен өрге қарай беттейді. Жантақсайға жеткен соң, бесақасын алып іске кіріседі. Шөмеле-шөмеле жантақты қос дөңгелекті кішкентай арбаға тез тиеп, ауылға қарай тартады.
Бәле соңғы рейсте туады: екі шөмеле жантақ артып қалады. «Тағы қайта келіп әуре болам ба?» деп, Жоламан екі шөмелені де арбаға нығарлап басады. Үйіндінің белінен әрең жеткен жіңішке ескі арқанмен шандып байлайды.
Арба ылдидан төмен қарай жөңкіледі. Жантақ үстінде шоқиып отырған балаға табан тірер жер қалмай, көк есектің басын еркін игере алмайды. Ауыздығын қарш-қарш шайнаған есек ағашы шіріген ескі көпірге таяп қалады.
Көпір үстінен өте бергенде арба шоқырақтап барып аударылды. Әуелі арқан күрт үзілді, сосын Жоламан ұшып түсті. Оның үстіне жантақ үйіндісі құлады. Арбадан ағытылған көк есек шылбыр-шылбырын сүйретіп, ұзын құлағын қайшылап, жан-жағына дегбірсіз қарайды.
Кеш келген үрей
Жүгеріпая орып жүрген Намазбай жетті. Ол әуелі көк есегіне қарап, әлденелерді ағытып, біреуді сабап жатқандай күйгелектенеді де: — Әй, баламысың деген-ау, жайырақ айдасаң қайтеді! — деп зекіді.
Оның ойы тағы да шығынға кетеді: «жап-жаңа мойынтұрық еді, ортасынан қақ бөлініпті... бір мойынтұрық — бір келі көкнәрінің құны...» деп күңкілдейді.
— Жоламан! Ей, Жоламан! — дейді.
Үн жоқ. Тек ағаш басындағы құзғын қарғалар қарқ-қарқ етіп дыбыс береді.
Шал аударылған жантаққа жақындағанда, астынан әлсіз дауыс естіледі: — Апа...
Намазбайдың жүрегі су ете қалды. Ол ұзын күсті саусақтарымен жантақты олай-бұлай қопарып, әжімді алақанына қадалған тікенекке қарамады. Құшақтап алып, лақтыра берді.
Бір кезде саусақтары айырдың ағаш сабына тиді. Сояудай бес тармақ ұшы Жоламанның оң жақ бүйіріне терең қадалған екен. Суы жоқ арықтың ақшыл табанында жып-жылы қан сызаттанып жылжып ағып бара жатты.
Үрейден есі шығып, шал ойбайлап барып құлай кетті. Баланың мұздап бара жатқан көгілдір еріндері «Апа» деген әзіз сөзді енді қайтып айта алмады. Батып бара жатқан қызғылт күн өз нұрын Жоламанның жүзіне соңғы рет төгіп, сол сәт ғайып болды.
Дүние қалды, адам кетті
Ә дегенде Намазбай қарт қатты қайғырды. Қамбадағы қап-қап астық, там төбесіндегі мая-мая жоңышқа мен пішен, тарыпая мен жантақ, тіпті көк есегі де — бәрі томпиған мола тәрізді көрінді. Бірақ уақыт өткен сайын, сол салқын дүниелер қайтадан көзіне жылы тартып, жанына жақындай бастады. Күйбең тіршілікке қайта сіңді; ақшаға құмарлығы, дүниеге қомағайлығы қайта қозды.
Күндердің күнінде Накең төсек тартып, біржола жатып қалды. Денесі қызып, ыңқылы күшейді. Екі беті солып, көзі шүңірейіп, құр сүлдесі ғана қалды. Дүниеқұмар қарт дәрігер де, балгер де шақыртпады.
Дүйсенбі түні сандырақтап шықты. Таң ата есін жиып, су ішті де, бәйбішесіне шаруашылық жайын тізіп айта бастады:
- Өліп кетсем, «ас беріп, мал сойып, шығынданбаңдар».
- Отын-суың мол ма?
- Тарыны бастырдыңдар ма, қанша қап түсті?
- Жаманбайдағы әкесінің қарыз ақшасын өндіріңдер.
- Көктем шыға көкнәр мен насыбайды сатып, ақшасын көбейтіңдер.
- Сейсембайдың баласына берген көк есектің тартпасы мен құйысқанын өздерің барып алыңдар.
- Қасқа ешкіні соғымға соймаңдар: «биыл бес лақ табатын жылы».
- Малдың астын тазартып, көк есекті суарып жүріңдер.
Дәл сол күні ымырт жабыла Намазбай шал жан тапсырды. Бүткіл тапқан-таянғаны, тірнектеп жиған мал-мүлкі, түйіншек-түйіншек ақшасы артта қалды. Өмірдің қызығын көрмей, бос күйбеңнің соңында қалған қарт жалғыз жыртық жейдесімен мәңгілік тыныштыққа аттанды.
Ауылдың өзгермейтін есебі
Кішкентай ауылдан бір адам кетіп, сол ауылға бір жесір пайда болды.