Шәкәрім атамның өлеңін жалғастырсам
Салт-дәстүрімізді қорғайық!
Шығармамды Шәкәрім атамның ойландырған, жүрекке бататын мына бір өлең жолдарымен бастағым келеді:
Еуропа білімді жұрт осы күнде,
Шыққан жоқ айуандықтан о да мүлде.
Терең ойлап сөзімнің түбін біл де,
Іштен жыла, шырағым, сырттан күл де.
Азат елдің жауапкершілігі
Бүгінгі таңда алтын күн астында қыраны самғаған, азаттықты жалау етіп, сол туымызды желбіретіп, күндікті тастап, бірлікті сақтап келе жатқан халықпыз. Жас мемлекетпіз: тамырымызға су құйылып, тереңге жайылып бара жатқандай. Әлемдегі алпауыт елдермен тең дәрежеде болуға ұмтыламыз. Бұл — қуантарлық та, қуаныштан жылатарлық та хәл. Шүкір. Сансыз шүкіршілік Жаратушыға!
Бірақ осы тамаша теңеулердің алдын бөгейтін бір күмән бар: басқа елге теңесеміз деп жүріп, өзге жұрттың салты бізге байқатпай жұғып бара жатқан жоқ па? Бұл бағытта нақты әрі жүйелі шаралар әлсіз сияқты көрінеді.
Өзге елдің салты дегенім — кейде адам санасын тұмшалап, ойды улайтын дағды. Ол сырттай сән көрінгенімен, түптеп келгенде халықтың тамырына балта шабатын қауіпке айналуы мүмкін.
«Мода» деген құбылыс және оның салдары
Шәкәрім атам өлеңін былай деп жалғайды:
Сол есті елде киім бар мода деген,
Керегіне лайықтап киінбеген.
Жас балаша қызығып сәкәкүлге,
Масқара боп жүргенін бір білмеген.
Еуропа елдерінде ерте кезден қалыптасқан бір құбылысты байқаймыз: модаға еліктеу. Ол біреуге «ауру» сияқты көрінуі мүмкін, біреуге тәтті дәрідей қабылданады. Бірақ мода тек киім үлгісі емес, ол — тұтас мінезге, талғамға, өмір салтына әсер ететін күш. Әсері күшейген сайын өзге халықтарға да жұға береді.
Неге бұл маңызды?
- Ұлттың өзегін ұстап тұрған құндылықтардың әлсіреуіне әкелуі мүмкін.
- Салт-дәстүрдің көмескіленуі біртіндеп әдептің де босаңсуына ықпал етеді.
- Еліктеу шектен шықса, ұлттық болмысты «артық жүк» көретін түсінік қалыптасады.
Әдеп, бірлік, тәуелсіздік
«Еуропаның модасының біздің салт-дәстүрге қандай қатысы бар?» деп ойлауыңыз мүмкін. Қатысы бар. Қазақ ешқашан әдептен аттамауға тырысқан. Өйткені әдеп бар жерде бірлік сақталатынын жақсы білген. Бірлік сақталса, тәуелсіздік тұғырлы, мемлекет ғұмырлы болады.
Қазақ үшін «әдепті ұл», «әдепті қыз» тәрбиелеу — мақсат қана емес, борыш болған. Себебі бала — болашақ. Бала әдепті болса, ертеңгі қоғам да әдепті болады.
Салт-дәстүр — әдепке жетелейтін, тәрбиелік мәні зор қазына. Оны жоғалту — тек бір әдеттен айырылу емес, тұтас ұстанымның әлсіреуі.
Жастар және ұлттық киімге көзқарас
Қазір әдепке жат қылықтар көбейіп бара жатқанын жасыра алмаймыз. Әсіресе жастар арасында. Кейде салт-дәстүрді «ескі наным-сенім» деп қабылдайтын пікірлер айтылады. Ұлттық киіміміз де ұмытылып барады. «Ұмытылды» деп біржақты айту артық болар: кейде еске аламыз, бірақ жүйелі жұмыс мардымсыз.
Кей жастар «заман сондай, қоғам сондай» деп ақталады. Сонда қалай болғаны? Біздің заманымыз әдепсіздікті талап ете ме? Егер бүгін әдепті өзіміз қолға алмасақ, ертең қоғам өздігінен түзеле қоя ма?
Киім — тек мата емес, ұстаным
Ұлттық киімнің мәнін еске түсірейік. Қазақ қыздарының киімі әсемдігімен де, жинақылығымен де айрықша еді: сәукелені көріктендірген бұйымдар мен әшекейлер, ұзын етегі желбіреген, жанға жайлы, сырт көзге де жарасымды қамзол мен көйлек — бәрі де талғам мен тәрбиенің белгісі.
Мен «қамзол киіңдер» деп біржақты талап қоймаймын. Бірақ кеңірдекті оқшаңдатып, кеудені ашып, ойланбай ерсі әрекетке барғанша, тым болмаса жинақы, жабық киінуді әдетке айналдырсақ деймін.
Жас қыздарға үндеу
Біз — қыздармыз, осы өмірдің гүліміз,
Ата-ананың әлпештеген күніміз.
Екі жанның үмітін ақтау үшін,
Сыр айтайын, маған құлақ түріңіз.
Ата-ана — бақытымыз, барымыз,
Санаға біткен абыройымыз, арымыз.
Осыларды шашпау үшін өмірде,
Жабық болып киінейікші бәріміз.