Жұмыспен қамту
Жұмыспен қамтуды макроэкономикалық жоспарлаудың өзегіне қою
Үкіметтің бағдарламалары мен жоспарларындағы макроэкономикалық көрсеткіштердің базалық жиынтығында жұмыспен қамту индикаторларының болмауы экономиканың өсу қарқынын бәсеңдетіп, оның интенсивті негізге көшуін тежейді. Ұзақ жылдар бойы экономикалық өсімнің макроэкономикалық факторларын бағалау кезінде жұмыспен қамту мәселесіне жеткілікті деңгейде назар аударылмай келді.
Әдеттегі есептеулер нені өлшейді?
- ЖІӨ динамикасын
- Инвестиция көлемін
- Энергия жеткізушілер бағасының өсу қарқынын
- ХВҚ кредиттерінің алынуы/алынбауын
Ал «адамдар саны сол күйі қалады» деген қате
Іс жүзінде жұмыспен қамту саласындағы қатынастар нарықтық қысымның ықпалымен әлеуметтік-экономикалық және қаржылық қатынастардың бүкіл кешенімен бірге өзгерді. Макроэкономикалық ілгерілеушіліктер әрдайым жұмыспен қамтуға қолайлы әсер ете бермеді: еңбекке сұраныстың төмендеуі жаңа салаларда тиісті жұмыс орындарының ашылуына ұласа қойған жоқ.
Құрылымдық теңгерімсіздіктің белгілері
Бақыланған үрдіс
Өнімділігі төмен өндірістік емес салаларда жұмыспен қамту өсті
Кері әсер
Ғылымды қажет ететін салаларда жұмыспен қамтылғандар үлесі төмендеді
Негізгі түйін
Өсу сапасы еңбек нарығындағы сұранысқа толық айналмады
2000 жылдан бергі саясат: бағдарлама бар, бірақ ауқым тар
Жүргізілген талдау 2000 жылдан бастап жұмыспен қамтудың мемлекеттік саясаты кедейшілік пен жұмыссыздықпен күрес бағдарламасы шеңберінде іске асырылып келгенін көрсетеді. Бағдарлама жұмыссыздарды жұмысқа орналастыруды, кәсіптік даярлау мен қайта даярлауды, кәсіптік машықты талап ететін қоғамдық жұмыстарды, сондай-ақ өңірлер, салалар және қызмет түрлері бойынша индикативтік көрсеткіштерді қамтиды.
Нақты нәтиже
Бағдарламаны іске асыру белгілі бір дәрежеде жұмыссыздық деңгейіне және жұмысқа орналастыруды ұйымдастыруға ықпал етті.
Алайда, мәселенің өзегі кеңірек
Жұмыспен қамту саясатының ауқымы еңбек нарығындағы саясаттан әлдеқайда кең. Ал еңбек нарығындағы саясаттың өзі бағдарламада көрсетілген сапалық өлшемдерден де кең болуы тиіс.
Реттеуден тыс қалған негізгі өлшемдер
- Еңбекке қабілетті адамдарды тиімді пайдалану
- Жұмыс күшіне сұранысты арттыру
- Ұсынысты оңтайландыру, құнын арттыру және сапасын жақсарту
- Жұмыс күшін салалар, кәсіптер және аумақтар бойынша тиімді қайта бөлу
Жұмыс орындарының сапасы — бөлек күн тәртібі
Адам жұмысы бар кезде ғана «жұмыспен қамтылған» саналады. Бірақ еңбек жағдайының сапасына, еңбекті және еңбек қатынастарын қорғауға тұрақты бақылау жүргізу, сондай-ақ әлеуметтік әріптестердің бірлескен мониторингі арқылы ғана тұрақты нәтиже қалыптасады.
Қаржыландыру қисыны: жәрдемақы басым болса, саясат әлсірейді
Нарықтық экономикасы бар елдердің тәжірибесі жұмыссыздық пен кедейшілікпен күреске бөлінген қаржының кемінде жартысы белсенді жұмыспен қамту шараларына бағытталса ғана саясат тиімді болатынын көрсетеді. Алайда қолданыстағы шаралар пакетінде жәрдемақы төлемдерінің басым екенін атап өткен жөн.
Тәуекел
Жәрдемақыға сүйенген модель белсенді жұмыспен қамтуға ынталандыруды әлсіретеді
Салдар
Тиімді саясаттың орнына жұмыссыздық пен кедейшіліктің ұлғаюына жол ашуы мүмкін
Түп себеп
Бұл мәселе көбіне заңнамалық олқылықтармен байланысты
Мемлекеттің рөлі: макрореттеу деңгейінде шешілетін міндет
Экономикалық өрлеу кезеңінде мемлекеттің жұмыспен қамтудағы және еңбек нарығын реттеудегі рөлі принципті түрде жаңаша қаралуы тиіс. Бұл салада Үкіметтің өзі негізгі реттеуші рөлін атқаруға міндетті.
Институционалдық үйлестіру
Жұмыспен қамту саясатының әлеуметтік-экономикалық дамудың өзге де маңызды бағыттарымен байланысы бір ғана ведомствоның құзыретімен шектелмеуі керек. Бұл өзара ықпалдастық тек макроэкономикалық реттеу деңгейінде жүйеленгені дұрыс. Тиімді мониторинг пен саясатты іске асыруды бақылауды арнайы мемлекеттік органның жауапкершілігіне бекіткен жөн.
Соңғы бес жылда жұмыспен қамту саласында пайда болған жаңа міндеттерді ескере отырып, министрлік құрылымында оларды жеке құрылым арқылы шешу мүмкіндігін қарастырған орынды.
Негізгі міндет
Ендігі кезек — бөлінетін қаражатты уақыт талабына жауап беретін жұмыспен қамту бағдарламасын шынайы іске асыруға барынша тиімді жұмсау.
XXI ғасыр: ақпарат бизнесі және еңбек нарығын қайта құрастыру
XXI ғасырдың басында экономиканың өзіндік ерекшелігі бар саласы — ақпарат бизнесі қалыптасты. Оның өзегі ақпаратты өңдеу және қайта өңдеу үдерістерімен байланысты. Ақпарат саласындағы жұмыспен қамтуды құрылымдау көптеген бағыт бойынша кеңейіп келеді.
Технология әсері
Ақпараттық технологиялардың дамуы өндіріс, сауда және коммуналдық сектордағы құрылымдық өзгерістерге ықпал етеді. Сонымен бірге жұмыспен қамтылғандардың жаңа санаты пайда болып, олар экономиканың ақпараттық емес салаларына да жұмысқа орналасып жатыр.
Қазіргі өтініш берушінің портреті
Жұмыспен қамту органдарына жұмыс сұрап келетіндердің арасында біліктілігі жоқ азаматтар басым. Олардың көпшілігі ауылдық жерден келген, 23 жасқа дейінгі, негізінен орта білімді әйелдер.
Не істеу керек: қайта оқыту және цифрлық инфрақұрылым
Бұл топтың электронды еңбек нарығында жұмыс табуына жағдай жасау үшін жұмыссыздарды қайта оқытуға бөлінетін қаржыны мақсатты түрде қамтамасыз ету қажет. Сонымен қатар қазіргі заманғы ақпараттық жүйелерді еңбек нарығын реттеу және жұмыспен қамту тиімділігін арттыру үшін қолданудың маңызы өсіп келеді. Ал қолда бар жүйелер уақыт талабына сай емес және лайықты қаржыландыруды қажет етеді.
40–50 жас: қолданылмай отырған зияткерлік ресурс
Жұмыс іздеушілердің тағы бір ірі санаты — 40 пен 50 жас аралығындағы азаматтар. Олардың үлесі жұмыспен қамту органдарына жүгінгендердің жалпы санының шамамен 40%-ын құрайды.
Жүйелік әлсіздік
Көптеген дамыған мемлекеттермен салыстырғанда, бізде өндіріске енгізілетін жаңа технологиялар және оларды енгізуді жүзеге асыратын жоғары білікті ғылыми-техникалық кадрлар жеткіліксіз. Соның салдарынан өндіріс үшін құнды болуы мүмкін кадрлардың бір бөлігі еңбек нарығында толық іске қосылмай қалды.
Қайта тарту үшін не қажет?
40–50 жас аралығындағы азаматтарды өндіріске қайта тарту үшін осы ұрпақтың зияткерлік әлеуетін пайдалануға мүмкіндік беретін қаржыны шоғырландыру қажет.
Ұсынылатын екі бағыт
- Озық идеяларды, жаңалықтарды және талдауларды конкурс арқылы іріктеп, «Сорос» қоры принципіне ұқсас тетікпен әлемдік нарыққа шығару
- Мемлекетке де, авторға да табыс әкелетін жекелеген талдауларды, әсіресе ақпараттық технологияларды, отандық нарыққа енгізуді жүйелі түрде қолға алу
Қорытынды талап
Жұмыспен қамтудың тиімділігіне ұмтылыс еңбек саласында жинақталған проблемаларды еңсеруді, жұмыс күшінің кең ауқымда орын ауыстыруын қамтамасыз етуді және оларды тиімді пайдалану үшін едәуір инвестиция құюды талап етеді.