Қазақша рефераттар

Сармат тайпаларының ерекшеліктері

Сарматтар мемлекеттілігінің пайда болуы

Археологиялық деректерге қарағанда, б.з.б. VII–IV ғасырларда Қазақстанның батыс далалық аймақтарын мәдениеті мен этникалық жағынан туыс тайпалар — аорстар мен роксаландар мекендеген. Тарихи зерттеулер бұл тайпалардың сармат бірлестігіне жататынын дәлелдейді.

Ескерткіштердің таралу аймағы

Сарматтардың қалдырған археологиялық ескерткіштері Солтүстік Каспий маңынан, Еділ мен Жайық өзендерінің төменгі ағыстарынан, сондай-ақ Қобда, Елек, Ор, Жем өзендері бойынан табылған. Ескерткіштердің жалпы сипаты ұқсас болғанымен, жергілікті дәстүрге байланысты айырмашылықтар да байқалады.

Обалар мен жерлеу ғұрпы

  • Обалардың биіктігі көбіне 1,5–2 м, ал көлемі 20–26 м аралығында болады; бұл жерленген адамның әлеуметтік дәрежесіне тәуелді.
  • Жерленген адамның бас жағы әдетте оңтүстікке немесе оңтүстік-батысқа қаратылған.
  • Мәйіт қойылған орынның үстінен ағаш шатыр жасалып, үсті бұтамен жабылғаннан кейін топырақ, құм, тас үйіліп оба тұрғызылған.

Мысалы, Елек өзені бойындағы Сытитас обасынан табылған қару-жарақ, құрал-сайман және қымбат бұйымдар бұл жерге жерленген адамның белгілі әскери қолбасшы болғанын аңғартады. Жерлеу рәсімдерінің әркелкілігі сармат тайпаларында жергілікті әдет-ғұрып пен салт-сана ерекшеліктері болғанын көрсетеді.

Табылған бұйымдар: қару-жарақ, әшекей, тұрмыстық заттар

Қару-жарақ

  • Қанжар, семсер
  • Садақ ұштары

Әшекейлер мен сәндік бұйымдар

  • Аң бейнелері қашалған асыл тастар, қапсырмалар
  • Түрлі-түсті моншақтар
  • Қола айналар

Тұрмыстық және шаруашылық заттар

Ат-әбзелдері

Үзеңгі, ауыздық және оның сулықтары.

Керамика

Әртүрлі пішіндегі көзелер.

Ыдыс-аяқ

Қасықтар және ұсақ тұрмыстық бұйымдар.

Өлген адамдарды дүние-мүлкімен бірге жерлеу — сарматтарда о дүниедегі өмірге сенім, ата-баба аруағына табыну сияқты діни-нанымдардың болғанын дәлелдейді.

Хронология және мәдени кезеңдер

Батыс Қазақстан аумағындағы сармат ескерткіштеріне жүргізілген зерттеулер оларды негізгі қазба жұмыстары жүргізілген жерлердің атауына байланысты (Прохоров және Суслов мәдениеті) екі кезеңге бөліп қарастыруға мүмкіндік береді:

Бірінші кезең

б.з.б. VII–V ғасырлар — археологияда ежелгі сарматтар кезеңі.

Екінші кезең

б.з.б. IV–II ғасырлар — жазба деректерде кейінгі сарматтар кезеңі.

Сарматтар өз атауларымен б.з. IV ғасырына дейін белгілі болып келді.

Сарматтардың қоғамдық құрылымы және саяси белсенділігі

Б.з.б. III ғасырдан бастап сарматтар Қара теңіз жағалауындағы скифтерге қарсы жаулап алу соғыстарын жүргізді. Кей деректерде олар Скифияның едәуір бөлігін басып алып, қарсыласын қатал түрде талқандағаны айтылады.

Тайпалар және әскери-саяси оқиғалар

  • Роксоландар б.з.б. I ғасырда Мидия шекарасына дейін жетіп, Риммен соғысқан.
  • Олардың ізімен аландар қозғалып отырған.
  • Б.з.б. II ғасырдың соңында Понт патшасы Митридатпен соғыс кезінде роксоландар скифтер жағына қосылғаны айтылады.
  • Б.з.б. I ғасырда Митридат Римге қарсы күрескенде сарматтар оның жағында болған.
  • Б.з.б. 49 жылы римдіктер мен сарматтар бірлесіп, Боспор патшасының одақтастары — сирактарды жеңген.
  • Кейінірек аландар ғұндарға қосылып, Батысқа қарай жылжып, Испанияға дейін барғаны белгілі.

Жалпы «сарматтар» атауы қандас-туыс тайпалар одағына қатысты қолданылып, олардың бастапқы қоныстары Оралдың оңтүстік өңірімен байланыстырылды.

Қоныстану кеңістігі және уақыт ауқымы

Ертерек кезең

б.з.б. IV ғасырдың басында сарматтар Доннан Ембіге дейінгі аумақты алып жатты.

Кейінгі кезең

б.з. II–IV ғасырларда кейінгі сарматтар Орал өңірі, Еділ бойы, Дон аймағы арқылы Орал сыртынан Буг өзеніне дейін кең тарады.

Кейінгі сарматтар бұрынғы салт-дәстүрлердің көбін сақтап, оларды жалғастыра түсті. Өлген адамдардың басым бөлігі іші көмкерілген тар қабірлерге жерленген.

Мәдени байланыстар және тарихи ықпал

Археологиялық зерттеулер Оңтүстік Орал сарматтарының Орта Азия халықтарымен, ал олар арқылы Таяу Шығыс елдерімен бірнеше ғасыр бойы мәдени-экономикалық байланыста болғанын көрсетеді. Сарматтар б.з. IV ғасырдың соңындағы ғұн шапқыншылығына дейін өз дәуірінің халықаралық оқиғаларына белсене қатысып отырды.

Кейінірек сарматтар Закавказье, Шығыс Еуропа, Қазақстан және Орта Азиядағы көптеген тайпалар мен халықтардың этникалық құрамына сіңісіп кетті.

Шаруашылық негізі: көшпелі мал шаруашылығы

Сармат тайпаларының негізгі кәсібі — көшпелі мал шаруашылығы. Олар көбіне жылқы мен қой өсірді. Қатаң континенталды климат жағдайында малшылар қыста табиғи панасы бар ойлы-қырлы өңірлерге, шөбі мол жайылымдарға көшіп отырған.

Маусымдық көшу логикасы

  • Қыста ағынсыз өзендері мол шалғынды аймақтар мен үлкен өзендер алқабы көбірек пайдаланылған.
  • Көшпелілер ағашы мен бұтасы қалың тоғайлы, қопалы жерлерді қолайлы қоныс ретінде таңдаған.
  • Көктемде қыстау өрістерін тастап, жайылымның қалпына келуіне мүмкіндік берген.
  • Шөбі тапталған соң жаңа жайылымға көшіп, кең далалық алқаптарды кезең-кезеңімен пайдаланған.

Нәтижесінде су көздерінен алыс жатқан кең жазық жайылымдар көбіне мал айдап өту кезінде ғана пайдаланылып, тұрақты қонысқа айнала бермеген.

Әлеуметтік жіктелу белгілері

Сармат ескерткіштері толық зерттеліп біткен жоқ. Дегенмен қазылған обалардан алынған материалдар сармат қоғамында әлеуметтік теңсіздік болғанын байқатады: кейбір қабірлердегі қару-жарақ пен қымбат заттардың көптігі мәртебесі жоғары адамдардың бар екенін көрсетеді.