Қазақша рефераттар

Мектеп баспасы

Сперматогенез туралы түсінік

Сперматогенез (грек. sperma — шәует, genesis — шығу тегі) — аталық жыныс жасушаларының еннің ирек тұқымдық өзекшелері қабырғаларында дамып, жетілу процесі. Бұл үдеріс бірізді өтетін төрт кезеңнен тұрады: көбею, өсу, жетілу және қалыптасу.

Қалыптасу кезеңі сперматогенездің соңғы бөлігі болып саналады және көбіне спермиогенез деп аталады.

Негізгі кезеңдері

1) Көбею кезеңі

Көбею кезеңінде гаметобласттардан жетілген жас жыныс жасушалары — сперматогониялар түзіледі. Олар еннің ирек тұқымдық өзекшелерінің қабырғасында орналасып, өздерін қоршаған тіректік жасушалардан — сустентоциттерден — қажетті қоректік заттарды алады да, митоз арқылы үздіксіз көбейеді.

  • Сперматогониялар — дөңгелектеу пішінді, ядросы шағын жасушалар.
  • Ядросында хроматинге бай, хромосомалардың диплоидты (2n) жиынтығы болады.

2) Өсу кезеңі

Өсу кезеңінде сперматогониялар көлемі жағынан ұлғаяды. Интерфазаның S кезеңіне сәйкес ДНҚ мен ақуыздардың мөлшері екі еселеніп, жасуша мейозға дайындалады.

Сперматогониялардың біріншілік сперматоциттерге айналуы барысында мейоздың ең ұзақ кезеңі — профаза I жүреді: лептотена, зиготена, пахитена және диплотена. Осы сатыларда хромосомаларда күрделі құрылымдық өзгерістер орын алады.

3) Жетілу кезеңі

Жетілу кезеңінде мейоздың жалғасуы нәтижесінде біріншілік сперматоциттер бөлінеді. Диакинез аяқталғаннан кейін әрбір біріншілік сперматоцит екіге бөлініп, екіншілік сперматоциттер түзіледі.

Екіншілік сперматоциттер жедел бөлініп, нәтижесінде әрқайсысынан екі сперматид пайда болады. Сперматидалардың ядросында хромосомалардың гаплоидты (n) жиынтығы сақталады.

4) Қалыптасу кезеңі (спермиогенез)

Қалыптасу кезеңінде сперматидалар морфологиялық тұрғыдан өзгеріп, сперматозоидтарға айналып жетіледі. Бұл сатыда жасушаның құрылымы ұрықтануға бейімделеді.

  • Хромосомалардың тез ширатылуы нәтижесінде сперматид ядросы тығыздалып, функционалды тұрғыдан енжар күйге өтеді.
  • Пластинкалы кешен (Гольджи аппараты) ядроның бір полюсіне ауысып, акросомалық аппаратты түзеді. Ол сперматозоидтің жұмыртқа жасушасына енуінде маңызды рөл атқарады.
  • Центриольдер ядроның қарама-қарсы полюсінде орналасады; олардың біреуінен талшық өсіп шығады.
  • Талшықтың түбінде митохондриялар орамдалып, «қапшық» тәрізді құрылым түзеді (энергиямен қамтамасыз етуге бейімделу).

Пайдаланылған әдебиет

  1. Сартаев А., Гильманов М. Жалпы биология: жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006. ISBN 9965-33-634-2.
  2. Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі. — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009. ISBN 9965-822-54-9.
  3. Сартаев А., Гильманов М. Жалпы биология: жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006. ISBN 9965-33-634-2.