Қазір бәрімізге ортақ
Ұ. Жолдасов орындайтын әнде айтылғандай, «баланың бәрі бақытты болуы үшін жаралған». Бақытсыз өмірдің мәні жоқ. Әлемде әр пенде өзінше бақыт іздейді. Ал бүгінгі қыздардың бақытты болмауға хақы жоқ. Неге? Қазақ қызы бақытқа қалай қол жеткізді?
XXI ғасыр — ғылым мен технология дамыған дәуір. Бұрынғыдай кір жуу, үй тазалау, тамақ пісіру секілді ауыр тұрмыстық міндеттер күнделікті өмірді толық билемейді. Бұл жұмыстарды арнайы құрылғылар жеңілдетті: кір жуатын машина, шаңсорғыш, ыдыс жуатын машина — көптеген үйде бар.
Заманның ілгерілеуі — адам ойының өсуі. Жасалған құралдар көбіне тұрмыстық қажеттіліктің, соның ішінде әйел еңбегін жеңілдетуге деген сұраныстың нәтижесі. «Samsung», «LG» секілді компаниялардың техникалары адам ақылының жемісіндей көрінеді.
Дәстүр мен таңдау: қыз тағдырының өзгеруі
Қазақта қыз баланы «тоғыз жаста — отау иесі» деп айтатын сөз бар. Бұрынғы заманда қызды өз еркінен тыс жастай тұрмысқа беру, сүйгенімен қосылуына тыйым салу жиі кездескен. Мұндай қатал шындықты әдебиет те бейнелейді.
Әдеби мысал: «Абай жолындағы» Тоғжан
«Абай жолы» эпопеясындағы Тоғжан — соның бір дәлелі. Ол Абайды сүйеді, алайда олардың қосылуына «Тоғжанның басындағы ноқта мен Абайдың аяғындағы тұсау» кедергі болады. Бұл — жеке таңдау емес, қоғамдық қысымның салдары.
Қазіргі заманда мұндай қатыгездікке орын жоқ деуге болады: қыздың сүйгеніне қосылуына жол ашық. Ең бастысы — ата-ананың ақ батасы, түсінігі және өзара құрмет.
Ескі түсініктердің көлеңкесі: көп әйел алу туралы көзқарас
Кей ортада «әлемде әр ер адамның басына жеті қыздан келеді» деген пікір айтылады. Мұны «дәлелденген көзқарас» ретінде ұсынатындар да бар. Одан әрі «кез келген еркекке бірнеше рет шаңырақ көтеруге мүмкіндік бар» деген тұжырымға апарады, тіпті бұған дін де байланыстырылады: бірінші әйел — бәйбіше, кейінгілері — тоқал.
Бұрын тоқал алу кей ортада қалыпты құбылыс саналды: байлар бір-бірінен қалмау үшін жарысқандай тоқал алған. Бірақ бүгінгі қоғамда мұндай надандыққа жол бермеу — адам құқығы мен қадір-қасиетін құрметтеудің бір өлшемі.
Білім — теңіз: мүмкіндіктің кеңеюі
Білім — теңіз. Оның тұңғиығына еніп, бойлай жүзу — әрбір жас жеткіншектің міндеті. Бұл мүмкіндік бұрын көбіне ер балаларға ғана бұйырған. Ал қазір оқу — бәрімізге ортақ құқық.
- Міндетті білім алуға әр жасөспірімнің құқығы бар.
- Білім «ерлерге» және «әйелдерге» деп бөлінбейді.
- Қыздардың білім алуы жаңа ақындар мен жазушы әйелдердің көбеюіне жол ашты.
Бұған мысал ретінде Ф. Оңғарсынова, А. Ахматова секілді қаламгерлерді атауға болады. Қыздарға білім алу мүмкіндігі бұдан да ертерек берілгенде, тарихта қалған әйел есімдері әлдеқайда көп болар ма еді?
Әйел теңдігі: әдебиеттен саясатқа дейін
Әйел теңдігі — әр дәуірдің ең күрделі мәселелерінің бірі болды. Небір әйгілі қаламгерлер әйелге теңдік әперуді арман етіп, сол жолда үн көтеріп жүріп дүниеден өтті. Бұл тақырып қазақ прозасында да анық көрінеді.
Тақырыптың әдеби көрінісі
М. Дулатовтың «Бақытсыз Жамал», Ж. Аймауытовтың «Ақбілек» романдарының негізгі идеясы — әйелге теңдік алып беру, әйел тағдырына араша түсу. Бұл — сол кезеңдегі қоғамдық жараның көрінісі.
Бүгінде бұл түйіннің көп бөлігі шешімін тапты: гендерлік саясат қалыптасты, «әйел адам ер адамнан кем емес» деген тұжырым қоғамдық санаға орнықты, әйел ер адаммен тең құқыққа ие болды.
Бақыттың қадірі
Таразыға салып қарасақ, бүгінгі қыздардың бақытты болуына себеп те, мүмкіндік те көп. Бірақ кейде сол игіліктің қадірін білмейтіндейміз: ұсынылған мүмкіндіктердің бәрін «бақыт» деп қабылдай бермейміз.
«Бағалай білмегенге бақ қонбайды».
Бар бақтың қадірін танып, бағасын білсек қана бақытқа жетудің себептері де, себепкерлері де көбейеді.