Тезірек барып келерсің
Біреуге ор қазба — өзің түсесің
Бір күні саршұнақ бақшаға кіріп, өсіп тұрған көкөністі ойрандап, әптер-тәптерін шығарады. Мұны көрген бақшашы оны ұстап алып, сілейте сабайды. Саршұнақ есінен танып қалады. Бақшашы оны өлдіге санап, қоршаудың сыртына лақтырып жібереді.
Есеңгіреп жатқан саршұнақ біраздан кейін есін жиып, сүйретіле жүріп шалғын арасына кіріп кетеді. Сол жерде тынығып алған соң, орнынан тұрып, арғы жақтағы тоғайға қарай тартады. Ол тоғайда саршұнақтың қиыспас досы — қасқыр — тұратын екен.
Қасқырдың апанындағы әңгіме
Саршұнақ қасқырдың апанына кіріп, басынан өткен қорлығын айтып береді де, жарақаты жазылғанша паналай тұруды өтінеді. Қасқыр досының тілегін қабылдап, оны бір бұрышқа жатқызады да, қонағын тамақтандыру үшін жем іздеп кетеді.
Бірақ қасқыр қанша шолып шықса да, ештеңе таппайды. Апанына бос қайтып, қамығады. Досының көңіл күйін байқаған саршұнақ оны жұбатпақ болып:
— Досым, бері қара, — дейді ол. — Осы маңдағы бір ауылда саяқ жүретін, маған таныс бір есек бар. Мен жорғалап болса да соған барып, осы араға ертіп келейін. Сен осында тоса тұр. Екеуімізге сол есектің еті бір аптаға жетер.
Қасқыр бұл «ақылға» қуанып: «Қысылтаяңда сүйеніш болар нағыз досым екенсің» — деп, саршұнақты тезірек барып келуге үгіттейді.
Есекті алдауға құрылған қулық
Саршұнақ апаннан шығып, өзі сырттай бақылап жүрген есекті іздеп ауылға беттейді. Ауылға таяғанда, есек сырт жақтағы тақырлау жерде шөп түртінектеп жайылып жүргенін көреді.
Саршұнақ есекке жақындап, тәтті сөзбен алдай бастайды: бұл маңда шөп аз екенін, ал тоғай арасында балауса шалғынның жайқалып тұрғанын айтып, сонда апарамын дейді. Есектің арықтап кеткен түрін сөз етіп, «шалғынға малтығып жүрсең, аз күнде семіріп шығасың» деп, көзін қызықтырады.
Саршұнақтың айласы
Есектің ашкөздігін қоздырып, «мол шалғын» туралы әңгімемен арбап, тоғайға қарай жетелейді.
Есектің әлсіз тұсы
Оңай олжаға сеніп, қауіп-қатерді аңдамай, бөгденің сөзіне еріп кетеді.
Молшылық туралы естіген соң, есектің аузынан сілекейі ағып, саршұнақтың сөзіне иланады да, шалғынды жерге баруға келіседі. Сөйтіп, саршұнаққа ілесіп жүріп кетеді.
Түйін бұрылысы
Біраз жүрген соң, таяқтың зардабынан әлі кетіп, қалжыраған саршұнақ «шаршадым» деп, есектен өзін жотасына мінгізіп алуды өтінеді. Жұдырықтай мақұлыққа жаны ашыған есек оны арқасына мінгізіп, әрі қарай жорғалай береді.
Тоғайға жақындап, бір төбенің басына шыққанда, есек қарсы алдындағы шалғын арасынан көкжал қасқырдың жүргенін байқап қалады. Сол сәтте ол кілт тоқтап: «Қап, әттеген-ай!» — деп өкіне сөйлейді.
— Ауылға барып қайтпасам, болмады, — дейді есек.
— Неге, не бітіресің? — деп сұрайды саршұнақ таңданып.
— Әке-шешем мұраға қалдырған мүлкімді үйде тастап кетіппін, — дейді есек. — Алыс жолға шыққанда қауіптен қорғайтын қасиетті зат еді. Соны алып жүруім керек.
Осыны айтып болған соң, есек жалт бұрылып, ауылға қарай шаба жөнеледі. Жол-жөнекей «әкем өлерінің алдында, қайда жүрсең де тастамай алып жүр — қауіп-қатерден сақтайды» деп аманат еткен затын алмайынша, шалғынға бармайтынын айтады.
Айқайдан туған ақырғы тағдыр
Ауылға жеткен соң, есек бар даусымен ышқына ақырып жібереді. Оның ащы үніне шошып оянған ауыл иттері өре тұрып, шулай үріседі.
Айқай-сүреңнен есі шыққан саршұнақ есектің жотасынан секіріп түсіп, бас сауғалайтын тесік іздейді. Бірақ жасырынып үлгермейді: иттер тарпа бас салып, түте-түтесін шығарады.
Өсиет
Біреуге ор қазба — өзің түсесің.