Төлеп сыбырлап

Тас қойманың алдындағы күнделікті тірлік

Тұқым сақталатын тас қойманың алдында көк ВИМ ала қыстай қалтырап, селкілдеп тұрады. Бес-алты әйел ертеден кешке дейін көктемде себілетін тұқымдық астықты тазартады. Жұмысы ауыр да емес, жеңіл де емес: бір ырғаққа көнген, бірақ шаршататын бірсарынды еңбек.

Трактор шанамен басқа қоймадан әкелінген қызыл дәнді екі әйел ВИМ-ге шет жағынан шелектеп құяды. Екінші жақтан сұрыпталып шыққан таза тұқымды қалған үшеуі қаптап, ішке сүйреп апарып төгеді. Әбден шегедей болып қураған тұқымнан шикіл дәннің иісі шығады, ал бұрқылдап көтерілген ескі шаңнан тышқанның мүңкіген исі аңқиды.

Әйелдер бет-ауыздарын орамалмен тұмшалап алған. Соның өзінде орамалын шешкенде шаңнан жылтырағаны — көздері ғана; сөйлеп күлгенде жарқырағаны — аппақ тістері ғана. Кірпіктеріне шаң қырауы кіреукелеп тұрып қалады.

«Жаман Жанбай» және әйелдердің өз заңы

Осы әйелдердің ортасында еркек кіндіктен «жаман» атанған Жанбай ғана жүреді. Ол — қоймашы, жасы қырықтардың шамасында, қалың сырмалы күпәйке-шалбар киетін, бойы тайпақтау адам. Қолында бір уыс кілті бар: колхоздағы қойма атаулының кілті. Қалтасына сыймайды, сондықтан үнемі қолына ұстап жүреді.

Осы кілттер үшін әйелдерден көрмейтін қорлығы да жоқ. Өзі де тыныш жүрмейді: ауылға күйеу болып келіп, келіншектердің бәріне жездемсіп ойнап, қылжақтап тиіседі. Тілімен шағып, мықындарына түртпектеп қол жүгірткені — үйреншікті әдет.

Кейде әйелдер де мұның «жаман мінезін» өзіне қайтарып береді: қойманың ішіне кіргізіп, сырт киімін сыпырып алып, байлап тастайды; бидайға көміп қояды; кейде кілтін тартып алып, тамаққа кетерде ішке қамап кетеді, болмаса кілтін тығып қойып, зар қақсатады.

Рысжанның ашуы, күлкісі және Төлептің келуі

Бүгін де Жанбай таңертеңнен тиісе бастады. Көңілді шыққан сияқты: танауы делдиіп, көзі жылтыңдап, әйелдерді сөзбен түртпектеді. Ақыры «басы бос» деп Рысжанға тиісіп, қой көзді ақсары келіншектің мықынынан түртіп қалғанда, Рысжан сықылықтай күліп ыршып түсті де, қолындағы қапты тастай бере, Жанбайды тарпа бас салды.

Шымыр денелі, күшке толы Рысжан үшін шау тартқан тайпақ Жанбай қауқарсыз еді. Бағила мен Жамал да қосыла кетіп, үшеуі Жанбайды ішке сүйреп кіргізді. Ортаға апарып, бидайдың үстіне алып ұрып, аяқ-қолын қаптың жіңішке жібімен мықтап байлап тастады да, беліне дейін бидай төгіп көміп қойды.

Жанбай байлаулы күйінде де тіліне ие болмады. Ақыры жалына бастады: сөзі жібітердей, тілегі үйіліп-төгілді. Бірақ Рысжан босатпады. Дәл сол кезде сырттан бір әйел жүгіріп кіріп: «Рысжан, сенің Төлебің келе жатыр», — деді.

Осы хабар Рысжанды сол сәтте-ақ өзгертіп жіберді: даусы солғындап, денесі қалтырап, қол-аяғы ауырлап қалғандай болды. «Ол осында кіруден де тайынбайды» деген ой жанын түршіктірді. Бірақ сыртқа шықпай, тұқымды қойманың іргесіне қарай ысырған болып қала берді.

Төлеп кірді. Агроном — тұқымның сапалы тазалануына тікелей жауапты адам. Ол Жанбайдың қол-аяғын шеше бастады да, зекіді. Жанбай бидайын қағып-сілкіп, мойнына су кеткендей сөлбіреп кеңсеге ілесті. Рысжан шыдай алмай мырс етіп күлді.

Төлеп кетерде Рысжанға қарап: «Кешкісін үйге барамын», — деді. Рысжанның жүрегі шым етті: «Ендігі жерде менде несі бар? Үйге неге келмек?..»

Түстегі шай: Жамалдың «әңгімесі» және Селебезі

Түс кезінде күн жайма-шуақ еді. Қар сылпылдап еріп жатыр, ауада көктемнің иісі бардай. Рысжан мен Жамал әуелі Рысжанның үйіне соғып, әжесі мен үш жасар қызы Қаншайымға шай қайнатып берді. Содан кейін Жамалдың үйіне барды.

Жамалдың енесі жылы шыраймен қарсы алды. Түпкі бөлмеден қияқтай мұрты бар, жұқалтаң сары жігіт шықты. Ол «з» бен «с»-ті ысылдатып сөйлейді екен. Жамал таныстырды: бұл — оның қайнысы.

Рысжан ішінен-ақ «әңгімең осы екен» деп түйді. Қыз күніндегідей көзін аударып, жігітті бастан-аяқ шолып өтті. Жігіттің жүзі өрттей қызарып, қысылып қалды. Рысжан еркінсіп кеткендей болды, тіпті Төлептен қалған өшін осы ұялшақ жігіттен алғысы келгендей.

Тамақ үстінде арақ та қойылды. Рысжан тартынбай ішіп, бұрын ішпеген ащы дәм өңешін «өртеп жібергендей» күй кешті. Жігіттің аты сұралғанда: «Селебезі» екені белгілі болды. Рысжан еріксіз күліп, «қазақтың да қоймайтын аты жоқ» деп, көзінен жас шыққанша күлді.

Кешкі кездесу: қараңғы ауыз үйдегі ауыр сөз

Кешке Рысжан әжесі мен қызының асын ертерек беріп, төсектерін салып жатқызды да, өзі ауыз үйге шығып, есік көзінде күтті. Қас қарайып, ауыл тынши бастағанда, клуб жақтан әлсіз әуен талып жетті.

Күткендей-ақ, Төлеп қора жақ тасадан шыға келді. Емпелеңдеп келіп, Рысжанмен маңдай соғыса жаздады. Рысжан сасып қалса да, оны қараңғы бұрышқа қарай тартып, күлген болды. Екеуі сыбырлап сөйлесті: «Біреу көріп қалмады ма?», «Әйеліңе не дедің?».

Төлеп шылым тұтатып, қараңғыда сорды. Шоқтың қызыл жарығында оның қалың қабағы, дөңес мұрны, қатқыл өңі темірдей көрінді. Рысжан әдейі күлген болып, мұқата сөйлесе де, ішінде жылап жіберуден қорықты.

Төлеп: «Сағындым» деді. «Түсімнен шықпай қойдың» деді. Рысжан: «Өкпе қайдан болсын, не бітірем?» деп сыртқа тепсе де, іштей бәрін сезіп тұрды. «Әйеліңді маған жамандай көрме» дегенде, оның дауысы бұрынғы еркеліктен гөрі есейген бір мұңға ұқсап шықты.

Әжесі оянып, Рысжанды сыртқа шақырды. Рысжан әжесін далаға шығарып, қайта кіргізді. Төлепке ымдап: «Бар, қызды көр», — деді. Әже темекі иісін сезіп қалғанда, Рысжан бәрін Жанбайға жауып құтылды.

Шай үстіндегі соңғы шындық

Үйге кіріп, шай қойылды. Бәрі бұрынғысындай: терезе алдында Қаншайым өсірген көк пияз да сол қалпы. Рысжан да сол баяғыдай — күлгенде жарық шашқандай, бірақ күлкінің түбінде сыз бар.

Рысжан түсте арақ ішкенін айтып, Жамалдың қайнысы туралы әдейі «тиіп алсам қайтеді» деп шымшып өтті. Төлептің қызғанышы үнсіздігінен-ақ білінді. Рысжан да тоқтамады: «Менен артық ешкімді таппайсың», — деді.

Екеуі үнсіз бір-бір шыныдан шай ішті. Рысжан өз тағдырын «тастанды күйім» деп атады. Төлеп: «Кешірер ме едің?» деп сұрады. Рысжан «кешіремін» дегенімен, «екеуміз де бала құса болдық» деп ең ауыр шындықты айтты. Қолындағы шай қасық кесеге тиіп кетіп, кесенің ернеуі опырылып түсті — сөздің дәлелі сияқты.

Төлеп басын тұқыртып, үнсіз киінді де шығып кетті. Рысжан ішінен «тоқта» деп айқайлағысы келіп отырды, бірақ өзін әрең тежеді.

Түнгі ауыл: терезе сыртындағы жан ашуы

Рысжан әжесін жатқызып, жылы киініп тысқа шықты. Төлеп қайта келеді деп үміттеніп, есік алдында біраз тыңдады. Бірақ дыбыс болмады. Сонда ол ауылдың екінші шетіне — Төлептің үйіне қарай асыға жүріп кетті.

Шам жанып тұрған терезеден сығалады: Төлептің әйелі дәптер тексеріп отыр. Екінші терезеге өткенде, Төлептің өзі диванда киімшең, теріс қарап, төрт бүктеліп бүрісіп жатқанын көрді. Рысжанның жаны ашып кетті: терезені қағып жіберуге шақ қалды, бірақ тоқтады. Біраз телміріп тұрып, үнсіз кері қайтты.

Дала тым-тырыс. Қоңыр салқын самал ғана еседі; лебінде дымқыл жылылық бар. Көшедегі қар суы да қатпаған, аяқ астында сылпылдап жатыр. Бірлі-жарым терезедегі от болмаса, ауыл ұйқыда.

Көктемге жақын ой

Рысжан түнгі аспанға қарады: жұлдыздар тым көп екен. Күн өткен сайын көбейе беретіндей жыпыр-жыпыр. Есіне жуырда естіген бір әннің сөзі түсті: «осынша көп жұлдыз, осынша көп жарқыл, осынша кең аспан — бәрі-бәрі бір менің үлесім болғаны ма...»

Егер сол кеңдіктің бәрі бір адамның үлесіне тисе ше? Рысжан үшін сол «үлестің» бәрі — бір ғана Төлептің жолына берілер еді. Осынша кең аспан, осынша көп жұлдыз...

Көктем де таяу. Көктемге қарай қуаныш көп болатын сияқты. Бірақ биылғы көктемде қандай қуаныш күтіп тұр? Рысжан өзінен-өзі күмәнданды: ендігі жерде оны жібітер қуаныш қалды ма? Соған қарамастан, көңілдің бір түкпірінде үміт оты өшпей тұрды — көктем таяған сайын, әлдебір жақсылыққа орын табылардай.