КОММЕРЦИЯЛЫҚ БАНКТЕРДІҢ НЕСИЕЛІК САЯСАТЫН ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ
Қазақстандағы несие қатынастары: пайда, тәуекел және құрылымдық қайшылықтар
Қарыз алушылар мен банктер арасындағы несиелік келісімдерге негізделген қатынастар қазіргі Қазақстан экономикасында бірқатар жүйелі проблемаларды айқын көрсетеді. Бұл проблемалар коммерциялық банктердің несиелік саясатына елеулі түзетулер қажет екенін және Қазақстан Республикасы Ұлттық банкі тарапынан тиімді реттеу мен қадағалаудың маңызын күшейтетінін аңғартады.
Нарықтық экономика жағдайында, сондай-ақ банктердің жекешеленуіне байланысты банк секторының негізгі мақсаты — пайда табу. Қазіргі банк нарығының тәжірибесі көрсеткендей, орналастырылған ресурстардан тұрақты табысты көбіне несиелеу арқылы ғана алуға болады. Есеп-айырысу және кассалық қызметтерден түсетін комиссиялар көптеген жағдайда шешуші табыс көзіне айналмайды, өйткені банктер клиент тарту үшін бәсекеде бірқатар қызметті тегін ұсынуға мәжбүр.
Маңызды акцент: Бүгінгі күні банктер үшін пайда табудың негізгі бағыты — экономиканың нақты секторын несиелеу. Бірақ дәл осы бағытта тәуекел мен шектеулер ең жоғары деңгейде.
Нақты секторды несиелеудегі негізгі проблемалар
1) Ұзақ мерзімді инвестициялық несиелердің тапшылығы
Коммерциялық банктер кәсіпорындарға инвестициялық мақсаттарға (жаңа құрылыс, өндірісті кеңейту, жабдықтарды жаңарту) арналған несиелерді сирек береді. Себебі мұндай жобалар ұзақ уақытқа созылады, ал тәуекел деңгейі жоғары болады. Ұзақ мерзімді несиелеуде тәуекел әсіресе теңге бағамының құбылуы мен инфляция қарқынын дәл болжау қиын болған жағдайда күшейеді.
Нәтижесінде банктер қысқа мерзімді қарыздарға қарағанда ұзақ мерзімді несиелерге жоғары пайыздық мөлшерлеме белгілейді. Бұл, өз кезегінде, нақты сектордың ұзақ мерзімді қаржыландыруға сұранысымен жиі сәйкес келмейді.
2) Бәсекелестіктің күшеюі және маржаның қысқаруы
Несие нарығындағы бәсекелестік күшейген сайын банктер көбіне пайыздық мөлшерлемені «тағайындамай», нарықтық жағдайға қарай қабылдауға мәжбүр болады. Ставка деңгейі қарыз алушының несиені қайтаруына және басқа кредиторға ауысып кетпеуіне жеткілікті «шыдамды» болуы тиіс.
Сонымен қатар банктер ресурстар тарту үшін депозиттер бойынша жиі жоғары пайыз төлейді. Нәтижесінде банк үшін пайыздық маржа шамалы болып, табыстылық қысымға ұшырайды. Мәтіндегі байқауға сәйкес, несие ставкалары 2003 жылы төмендеп, 2004 жылы салыстырмалы түрде тұрақтанған.
3) Қарыз алушылардың төлем қабілеттілігінің әлсіздігі
Көптеген қазақстандық кәсіпорындардың төлем қабілеттілігі жеткіліксіз немесе әлсіз. Мұндай жағдайда қысқа мерзімді айналым капиталын қолдау несиелері кәсіпорындарға жабдықтаушылармен есеп айырысуға және жалақы төлеуге көмектесе алады.
Бұл несиелердің қайтарылуы көбіне кепілхат немесе үшінші тұлғаның векселі секілді құралдармен алдын ала қарастырылса, банктің тәуекелі біршама төмендеуі мүмкін.
4) Резервтеу талаптары және қамтамасыз ету логикасындағы қайшылықтар
Банктер несие тәуекеліне байланысты ықтимал шығындарға резерв құруға міндетті. Резервтеу нормативі берілген ссуданың тәуекел деңгейіне тәуелді, ал тәуекелді жіктеудің негізгі критерийлерінің бірі — қамтамасыз ету сапасы.
Дегенмен тәжірибеде банктік кепілдемелер мен үшінші тұлғаның кепілхаты көптеген жағдайда кепіл мүлкіне қарағанда сенімді әрі өтімді болуы мүмкін. Соған қарамастан, реттеушілік тәсілдер кейде мұндай құралдардың артықшылығын толық ескермейді. Бұл резервтеу көлемін экономикалық шындыққа сай дәл орнатуды қиындатады.
Ескерту: Несие мерзімін ұзарту (пролонгация) әрдайым «жасырын дефолт» емес. Кей жағдайларда банк те, клиент те болашақ табысты арттыру үшін мерзімді ұзартуға мүдделі болады.
5) Несиелік портфельдің тарылуы және салалық әртараптандырудың жеткіліксіздігі
Көптеген орта және ірі кәсіпорындардың қаржылық жағдайы (төлем қабілеттілігі, табыстылығы, баланс өтімділігі, ақша ағымдарының жеткіліктілігі) әлсіз болғандықтан, коммерциялық банктер көбіне өз шоттарында нақты ақша айналымы бар және несие қабілеттілігі жоғары тұрақты клиенттерді, сондай-ақ акционерлерді несиелеумен шектеледі.
Жаңадан құрылған шағын және орта бизнес субъектілерін бастапқы капиталды қалыптастыру үшін несиелеу кең ауқымды нәтиже бермегені де атап өтіледі. Осы факторлар нақты секторды несиелеудің банктер пайдасына қысым түсіріп, кейде шығын тәуекелін ұлғайтады.
Көрсеткіш: 2004 жылғы 1 ақпанға қарай несиелердің банк активтеріндегі үлесі шамамен 34% болған. Дамыған елдерде бұл үлес көбіне 70%-ға дейін жетеді.
Жүйелік кедергілер: құқықтық орта, есеп стандарттары және кепіл институты
Банктер қызметіне кедергі келтіретін маңызды факторлар ретінде экономикалық тұрақсыздық, салық және банктік қызметті нормативтік-құқықтық реттеудің жетілмегендігі, сондай-ақ нақты секторды несиелеудегі тәуекелдің жоғары деңгейі көрсетіледі.
Есеп стандарттарының жақындасуы
Қаржылық есептілік пен бухгалтерлік есеп стандарттары банк жүйесінде ғана емес, экономиканың басқа секторларында да халықаралық талаптарға жақындауы тиіс. Операциялардың айқындығы екі тарап үшін де бірдей деңгейде қамтамасыз етілуі қажет.
Кепіл институтын жетілдіру
Кепіл — міндеттемені орындауды қамтамасыз етудің тиімді механизміне айналуы керек. Ашық сауда әрдайым міндетті шарт болмауы мүмкін, өйткені рәсімдер ұзаққа созылады. Кей жағдайда банк кепіл мүлкін өз меншігіне қабылдауға мүдделі болады және оған негізсіз заңдық шектеулер болмауы тиіс.
Банктердің байқауынша, несиелеудің төмен көлемі көбіне банктердің емес, өндірістік сектордың проблемаларына байланысты. Ал тәуекел — банктік қызметтің тұрақты серігі. Бүгінгі өзекті мәселе — тәуекелді бірлесіп басқару және несиені қайтармау тәуекелін төмендетуге бағытталған басқарушылық жауапкершілікті күшейту. Іскерлік бедел, несие тарихы және қарыз алушының сипаттамалары Қазақстан банктері үшін нақты мәнге ие болуы тиіс; бұл бағытта заң шығарушы және атқарушы билік деңгейінде шешімдер қажет.
Қорытынды және ұсынылатын бағыттар
- 1 Банктің несиелеу саласындағы стратегиясы нақты секторды, әсіресе инвестициялық қажеттіліктерді қаржыландыруға көбірек бағытталуы үшін маңызды түзетулерді талап етеді.
- 2 Стратегия қарыз алушының инновациялық әлеуетін талдауға, ұсынылған жобаларға сапалы менеджмент жүргізуге, әсіресе жоғары технология салаларын қолдауға бағдарлануы тиіс.
- 3 Несиелік портфельдің салалық құрылымын жақсарту және перспективті клиенттерді іздеу үшін макроэкономикалық деректерді жүйелі талдау қажет.
- 4 Банкаралық ассоциация базасында клиент сапасын рейтинг арқылы бақылауға мүмкіндік беретін аймақаралық инфрақұрылым құру және дамыту қажет. Бұл несиелік тәуекелді жедел дерек алмасу арқылы тиімді басқаруға және ақпараттық айқындықты арттыруға көмектеседі.
Несиелік саясатты жетілдіру бойынша практикалық қадамдар
- Несие беру/бермеу, көлемін арттыру немесе азайту туралы шешімдер қарыз алушының қаржылық жағдайын терең талдауға сүйенуі тиіс; клиент туралы ақпарат жиналатын несиелік досье сапалы жүргізілуі қажет.
- Кепіл мүлкін (мүмкіндігінше маманданған) несие инспекторы жан-жақты бағалауы тиіс; өтімділік пен құқықтық тәуекелдер бөлек тексерілуі қажет.
- Несиелік келісімге қол қою және несие беру — операцияның соңы емес; тәуекелді өсірмеу үшін тұрақты мониторинг қажет.
- Әр клиент бойынша жауапты несие қызметкері бекітілуі керек; мамандарды даярлау, семинарлар өткізу, жұмыс орындарын автоматтандыру арқылы қызмет сапасын көтеру қажет.
- Қарыз алушының несие қабілеттілігін бағалаудың оңтайлы тәсілдерін дамыту және несиелеу механизмінің тиімділігін арттыру үшін шетелдік тәжірибені жүйелі қолдану қажет.
Мемлекеттік реттеудің рөлі
Мәтіндегі негізгі тұжырымдардың бірі — несиелік қатынастар дағдарыстық сипатқа жақындаған кезеңде кәсіпорындар мен коммерциялық банктер бұл түйткілдерден өздігінен толық шыға алмайды. Сондықтан Ұлттық банк және мемлекеттік институттар тарапынан басқарушылық қадағалау, құқықтық база және нарықтық инфрақұрылымды жаңарту шешуші мәнге ие.