Тілдің ғұмыры ұзақ
Тілдің ұзақ ғұмыры және емле туралы түйін
Бұл күндері адамдар сөйлейтін тілдердің түбі мұнарланған сағымдай алыста қалып, қайдан шыққаны мен қалай ғұмыр кешкені анық көрінбей кетеді. Тілдің ғұмыры жылмен емес, жүз жылмен де емес — мың жылмен өлшенеді. Сол ұзақ жолда өзгермеген тіл болмайды: бірде әлсіреп, бірде күшейіп, ел бұтақтанып өскен сайын тіл де бұтақтанып, тарам-тарамға бөлінеді.
Түрік тілдерінің тарамдануы және оның себебі
Түрік тілі әуелде бір тіл болған. Кейін ел өсіп, бөлінген сайын тіл де тармақтанып, түбірі бір болғанымен түрі басқаланып, арасына тарау-тарау жік түсті. Бүгінде түрік тұқымынан қанша ел болса, сонша тарау тілде айырма бар.
Тілдің басқалануына басты себеп — әртүрлі бөтен жұртпен араласу. Түрік балалары әр тарапқа тарап, түрлі халықпен сыбайлас болған сайын өзге тілден жат сөздер мен жат дыбыстар кіріп, айырма бірте-бірте ұлғайған.
Қай жол дұрыс: тілді емлеге икемдеу ме, әлде емлені тілге икемдеу ме?
Мақсат — тіл арасындағы жікті бітеп, жалғау болса, оған қыңыр жолмен кірмей, тура жолмен келу керек. Дұрыс емле мен қате емлені айыруда мына сұрақ шешуші:
- Тіл табиғатына қарай емлені ыңғайлау — дұрыс бағыт.
- Емле түріне қарай тілді ыңғайлау — тілді бұзады.
Емлені тілге зорлап таңсақ, ол «қытай қатындарының аяғындай» болып, табиғи бітімді жасанды шектеуге айналады.
Ортақ емле туралы ой және қазақ тілінің орны
Егер түрік тілдерінің бәріне ортақ емле керек десек, түріктің қай баласында азбаған тұнық тіл, түзу емле болса — соны негіз ету керек. Автордың пайымынша, асыл тіл мен түзу емле қазақта сақталған.
Неге қазақта сақталды?
- Ата кәсібін тастамай, үзілмей ұстап келген.
- Көп жұртқа араласпай, оқшау жүрген.
- Жазу ықпалы кең жайылмағандықтан, тіл «жолға» емес, табиғат заңына көбірек ерген.
- Сырттан келген жат сөздерді «жаншып», өз тілінің қалыпына түсіріп отырған.
Жұрнақ-жалғаулар мысалы: неге бәрін бір ғана түрге түсіруге болмайды?
Қазақ емлесінде кей жұрнақтар бірнеше түрде жазылады: мысалы, -лар орнына -дар, -тар, сондай-ақ жіңішке сөздерде -дер, -тер, -лер қолданылуы.
Ұсынылатын «жеңілдету» неліктен жаңсақ?
«Барлығын -лар деп бір-ақ түрмен жазсақ болмай ма?» деген ой — сөздердің бәрі дауыстыға бірдей аяқталса ғана мүмкін болар еді. Бірақ сөздің аяғы дауыссызға да біте береді; ондай жерде қазақ тілінде айтылым табиғаты -дар/-тар түрін туғызады.
Тіл табиғаты қалай жұмыс істейді?
Сөздің ұшығы кейде дауыстыға, кейде дауыссызға тіркеледі; ауанына қарай ұшық та өзгереді. Қазақ осы екі орынды айырып қолданады — бұл тіл табиғатына сай.
Мысал ретіндегі ой: малдар деп айту жеңіл, ал маллар деу — тілге ауыр, дыбыс «қамаулы» болып, ажары кемиді. Ашық дыбыс көркем шығады, қамаудағы дыбыс ажарсызданады.
Дыбыстардың ашық-көмескі сипаты және тіл көркі
Дауысты дыбыстардың ашық не көмескі болуы — ауыздың көп не аз ашылуына байланысты. Ауыз кең ашылғанда дыбыс ашық шығады; ауыз тарылғанда дыбыс тұйықтау болады. Дыбыстың ашықтығы қай дәрежеде болса, көркемдігі де сол дәрежеде.
Сондықтан жоғары дәрежедегі дыбыстарды төмен дәрежедегі дыбыстарға алмастыру — сөздің көркін түсіреді, сонымен бірге тілдің де көркі төмендейді.
Негізгі қауіп
Тілдің ауанына қарамай, харіптің не емленің ыңғайына қарай бұру — әдеби тіл жасаймын деп, жат тілге ұқсап кетудің жолы.
Жазу дыбысқа дәл келмесе, дыбыс жазуға бағынып, уақыт өте тіл табиғаты көмескіленуі мүмкін деген уәж айтылады.
Жазудың ықпалы: дыбыс неге ауысады?
Кей түрік тілдерінде дыбыс ауысуының бір себебі ретінде жазу әсері айтылады: араб әліппесіндегі кей әріптер түрік тіліндегі дыбыстарға дәл келмегендіктен, басқа әріптер қолданылған. Нәтижесінде сөз айтылуынша емес, жазылуынша оқылып, дыбыстық ауысулар орныққан деген түсінік беріледі.
Пікірдің түйіні
Растыққа жүгінсек, түріктің тұнық тілі мен түзу емлесі қазақта деген байлам жасалады. Ал емле таласы — «кімдікі дұрыс» деп қырсығу емес, тілді бұзбайтын қағиданы табу болуы керек.
Бірізді қағида жоқ жерде «қисық» пен «түзуді» айту да қиын
Бұл күнде кітаптарда, газеттерде, журналдарда — қазақ тілінде де, татар тілінде де — анықталған, қағидалы емле жоқ деген тұжырым айтылады. Қағида орнықпай тұрып, емлені «қисық» не «түзу» деу де даулы.
Дегенмен, емле туралы сөз қозғау түзелуге себеп болуы мүмкін. Осы мәселені көтерген Хасан Ғали әфендіге алғыс білдіріледі.
Халық үшін жазу: түсініктілік өлшемі
«Қырық мысал» мен «Маса» туралы ой: бұлар халық үшін жазылған, халықтың айтуынша жазылған дүние. Өз тілімізден шығарып емле түзегенше, халықтың айту ауанынан шықпау керек деген ұстаным алға тартылады.
«Даяр емле бар, соны алайық» деп, қисық емлемен тілді қисайту — тілдің көркін бұзып, өз тілінен айрылып қалу қаупін күшейтеді. Кей басылымдарды оқығанда лұғат ұстап отыруға тура келетіні — тілдің халыққа жақындамағанының белгісі ретінде мысалға алынады.
Оқырманға жақын тіл
Егер мәтін нағыз түркі тілінің табиғатымен жазылса, арабша оқымаған адам да лұғатсыз оқи алар еді; оқу да жеңілдеп, уақыт та үнемделер еді.
Қорытынды пайым
Қазақтың ісі жаңа басталып келеді, не болары белгісіз: қазақ құрып жоғала ма, әлде өз тілімен өзгелердей тіршілік ете ме — уақыт көрсетеді. Бірақ ХХ ғасырға дейін түріктің тілін аздырмай, асыл қалпында алып келген еңбектің абыройы қазаққа тиісті деген ой айтылады.
Атаның аздырмай берген мүлкін қолымызға алып, быт-шытын шығару — ұнамды іс емес. Сондықтан азбаған асыл тілден емле шығарып, соған қарап басқа емлелерді түзету керек деген талап қойылады.
Дерек
Қазақ газетасының бас мұхаррары: Ахмет Байтұрсынұлы.
«Шора» журналы, 1913, № 4, 110–113-б.