Лев Николаевич Гумилев Қазақтың пассионар тұлғасы кім
2014 жылғы 17 қаңтарда Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев халыққа Жолдауында ел дамуының ұзақмерзімді бағытын айқындап, басты мақсат ретінде Қазақстанның әлемдегі ең дамыған 30 мемлекеттің қатарына қосылуын атады. Осы тұста қоғамдық санада айрықша резонанс тудырған жаңалық — тұңғыш рет мемлекеттік деңгейде ресми идеологиялық ұстаным ретінде «Мәңгілік Ел» идеясының жариялануы болды.
«Мәңгілік Ел» — қазақ елінің ғасырлар бойғы арман-мақсаты ғана емес, тәуелсіздік жолындағы жанқиярлық еңбек пен ұдайы жасампаздық арқылы қол жеткен тарихи белес ретінде қарастырылады.
Идеяның тарихи тамыры: көне түркі мұрасы
«Мәңгілік Ел» ұғымын терең түсіндіру үшін оның тарихи негіздерін ашу маңызды. Түркі тарихы мен көне түркі жазбаларын зерттеуші ғалым Қаржаубай Сартқожаұлы «MANGI EL» халықаралық ғылыми-көпшілік журналында бұл идеяның түп-төркінін Тоныкөк (Тұй-ұқық) есімімен байланыстырады. Елтеріс Құтлық қаған Екінші Түрік қағанатын құрғаннан кейін Тоныкөк мемлекеттік тұрақтылыққа бағытталған «Мәңгілік Ел» қағидасын жүйелі саясат деңгейіне көтергені айтылады.
Мазмұны
Мемлекеттің өміршеңдігі, қауіпсіздігі, ішкі бірлігі және сыртқы қатерлерге төтеп беруі — «Мәңгілік Ел» идеясының өзегіне айналады.
Тарихи дәлел
Орхон жазбаларындағы үндеу халықтың жойылып кетпеуін, елдіктің сақталуын тілеу арқылы көрінеді.
Ғұбайдолла Айдаров ұсынған Күлтегін жазуының қазақ тіліндегі нұсқасында: «Көктегі түркі Тәңірісі, түркінің қасиетті жер-суы былай депті: Түркі халқы жоқ болмасын дейін, халық болсын дейін...» деген жолдар келтіріледі. Мұндағы басты ой — елдің тарих сахнасынан жоғалмай, тұтастығын сақтау.
Мемлекетті қорғау логикасы: үш шеңберлі қорғаныс
Көне Түрік қағанаты дәуірінде мемлекеттің ішкі ядросы саналатын хан ордасын қорғау үшін көпқабатты жүйе қалыптастырылғаны айтылады. Орхон өзені бойындағы Ордабалық астанасы туралы деректерде ішкі қауіпсіздікке арнайы құрылымдар мен тұрақты әскердің жұмылдырылғаны көрсетіледі.
Үш шеңбердің қысқаша сипаттамасы
- Бірінші шеңбер: қағанат орталығы — хан ордасы; ішкі тәртіпке жауап берген құрылымдар және тұрақты әскер.
- Екінші шеңбер: ішкі белдеуді әртүрлі тайпалар қорғаған.
- Үшінші шеңбер: он-оқ түркештер және өзге де одақтас күштер (қырғыздар, кидандар, татабилер, таңғыттар, басмылдар) қатысқан.
Бұл құрылым «Мәңгілік Ел» идеясын тек ұран деңгейінде емес, нақты мемлекеттік басқару және қауіпсіздік стратегиясымен ұштастыруға талпыныс болғанын аңғартады.
Мәңгілік өмірге ұмтылыс: Қорқыт пен Асан Қайғы
Мәңгілік мұрат тек саяси идея ретінде ғана емес, рухани кеңістікте де терең орныққан. Қорқыт бабаның өлімге қарсы тұрып, мәңгі өмірді іздеуі — жеке тұлғалық трагедиядан да кең мағынаға ие: ол дәуірдегі билеушілер мен қауымның елдің ұзақ ғұмырын қалаған дүниетанымын білдіреді. Мұхтар Әуезов Қорқыттың мәңгілік өмір туралы толғаныстары болашақ ұрпақ үшін мәні зор философиялық мұра екенін атап өткен.
Бұл сарын халық жадындағы Асан Қайғы бейнесімен де жалғасады. Жерұйықты іздеу — утопиялық аңсар ғана емес, халықтың жайлы қоныс тауып, түпкі мақсат ретінде «мәңгі ел болу» идеясын көксеген ізденіс ретінде түсіндіріледі.
Еуразиялық кеңістік және түркі бірлігі туралы ойлар
Еуразияшыл ғалым Лев Гумилев Еуразия құрлығының тарихи тұтастығын көне түркілерден бастай отырып, кеңістіктің бірнеше рет біріктірілгенін жазады. Осы пайым түркі әлемінің тарихи ықпалын көрсететін тұжырым ретінде қарастырылады.
Қазіргі саяси-мәдени сабақтастық
Қазақстанда түркітілдес мемлекеттерді жақындастыру, ортақ мәдени-ғылыми инфрақұрылым қалыптастыру, институционалдық байланыстарды нығайту бағытындағы бастамалар «Мәңгілік Ел» идеясын бүгінгі күннің күн тәртібімен байланыстырады. Бұл қатарда Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің ашылуы, Түркі академиясының құрылуы сияқты қадамдар аталады.
Сондай-ақ Н.Ә. Назарбаев түркі мемлекеттері интеграциясын әр салада жүйелі түрде дамыту қажеттігін атап өтіп, тең институционалдық тетіктерді іздестіру міндетін көрсеткен. Латын әліпбиіне көшу мәселесі де түркі дүниесімен мәдени-өркениеттік жақындасу контексінде түсіндіріледі.
Пассионарлық серпін және тарихи болжам
Л.Н. Гумилевтің этностардың даму динамикасы туралы теориясы мәтінде Қазақстанның тарихи кезеңдермен сабақтас қазіргі серпініне қатысты ой-толғамдармен беріледі. Пассионарлық халықтың белгісі ретінде ғалым қоғамдық ойдың жандануын, тарихты зерделеудің күшеюін, алқалы жиындардың жиілеуін және ірі мақсаттарға жұмылдыратын тұлғалардың пайда болуын атап өткен деген дерек келтіріледі.
Мәтіндегі түсіндіру логикасы
- Тарихты жүйелі зерттеу — ғылыми институттардың құрылуы және ұлттық тарихты зерделеуге бағытталған бағдарламалармен байланыстырылған.
- Биік мақсат қою және қоғамды жұмылдыру — стратегиялық жоспарлармен және даму бағдарларымен ұштастырылады.
«Мәңгілік Ел» идеясының үш іргетасы
Мәтінде «Мәңгілік Ел» дүниетанымы үш ірі арна арқылы жүйеленеді: көне түркі жазба ескерткіштері, әл-Фарабидің саяси-философиялық тұжырымдары және Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастаны.
Тоныкөк аманаты
Мемлекеттің тұрақтылығы үшін қаған мен дана кеңесшінің бірлігі, сөз бен істің ажырамауы, елдің тұтастығы үшін ынтымақтың қажет екені айтылады.
Әл-Фараби қағидалары
Қайырымдылық, түсіністік, өзара көмек, білім мен тәрбие — қоғамның кемелденуіне бастайтын негізгі тетіктер ретінде түсіндіріледі. Мемлекеттің сыртқы міндеті — қорғаныс, ішкі міндеті — халықтың бақытқа жетуіне жағдай жасау.
«Құтты білік» сабақтастығы
Дастан жергілікті түркі дүниетанымына сүйеніп жазылған: салт-дәстүр, сенім, қоғамдық ой бейнеленеді. Күнтуды бейнесі әділ билеушінің рәмізі ретінде көрінеді.
Абылай хан және елдің тұтастығын сақтау тәжірибесі
XVIII ғасырда Абылай ханның қазақ жұртын біріктіруі — мемлекет тұтастығын сақтауға бағытталған тарихи әрекет ретінде бағаланады. Мәтінде геосаяси қысым жағдайында елді аман алып қалу үшін жұмылдыру, бірлікке ұйыстыру және стратегиялық тепе-теңдік ұстану ерекше аталады. Нәтижесінде қазақ елі ауыр сыннан өтіп, мемлекеттілік арқауы үзілмей сақталды.
Қорытынды: бүгінгі мағынасы
«Мәңгілік Ел» — Қазақстанды ортақ Отан еткен барша азаматты біріктіретін жалпыұлттық идея ретінде түсіндіріледі. Астанада «Мәңгілік Ел» салтанат қақпасының бой көтеруі бұл ұстанымның мемлекеттік идеология деңгейінде орныққанын білдіретін символдық белгі ретінде аталады.
Түркі шежіресінде «мәңгі» сөзі кейде Тәңір, Құдай, Алла ұғымдарымен мағыналас қолданылғаны туралы түсінік беріліп, осы арқылы «Мәңгілік Ел» ұғымы уақытпен шектелмейтін рухани тұмар, тарихи жауапкершілік және болашаққа бағытталған ортақ мұрат ретінде түйінделеді.
Демек, «Мәңгілік Ел» ұлттық идеясы — өткеннен сабақ алып, болашақты баянды етуге бағытталған мақсат-мүдделер мен мәдени-рухани құндылықтарға сүйенген, мемлекет құрушы қазақ халқы мен Қазақстандағы өзге этностардың ортақ құндылықтарын тоғыстыратын тұғырнама.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Ерлан Сыдықов (бас ред.). MANGI EL халықаралық ғылыми-көпшілік тарихи журналы. Алматы: Pride Print, 09.2013. 108 б.
- Күлтегін. Тоныкөк: Ежелгі түркі рун жазбалары (әдеби нұсқасын жасаған Қадыр Мырза Әли). Алматы: Өлке, 2001. 144 б.
- Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. Алматы: Жібек жолы, 2010. 232 б.
- Гумилев Л.Н. От Руси к России. Мәскеу: АСТ, 2002. 392 б.
- Зиябек Қабылдинов. «Тегі асыл ел тарихын түгендейді». Астана ақшамы, 10.02.2014.
- АСЫЛ МҰРА: түркі антологиясы. Астана: Сарыарқа, 2012. 568 б.
- Сыздықов С.М. және т.б. Н. Назарбаевтың еуразиялық идеясы және түркі кеңістігі: ұжымдық монография. Астана: Сарыарқа, 2011. 404 б. (орыс тілінде).
- Тоғысбаев Б., Сужикова А. Тарихи тұлғалар. Алматы: Алматыкітап, 2005. 368 б.
- Әбжанов Х., Қинаятұлы З. және т.б. Түркі әлемінің көшбасшылары: өткені мен бүгіні. I кітап: ұжымдық монография. Астана: Сарыарқа, 2011. 456 б.
Мәтін туралы ескерту
Бастапқы материалда портал санаттары мен мерекелік тақырыптардың тізімі берілген. Бұл бөлім мазмұнның ғылыми-танымдық өзегіне қатысы болмағандықтан, блог-пост құрылымында негізгі мәтінге енгізілмеді.