Қабанбай Қожақұлұлы, Қаракерей Қабанбай, Дарабоз (1692 - 1770) - қазақ батыры, жоңғарларға қарсы азаттық соғыстың даңқты қаһармандарының бірі

Қабанбайдың атасы Мәмбет, әкесі Қожақұл және әкесінің ағасы Күшік — өз дәуірінде аты шыққан батырлар болған. Қабанбай жеті жасында әкесі Қожақұл батыр жау қолынан қаза тауып, артында Есенаман, Есенбай, Ерасыл атты үш ұл қалады.

Әкесі дүние салғаннан кейін Мәмбет ауылына ойрат шапқыншылары жиі тиісе бастаған: жыл сайын тал түсте жылқыны айдап әкетуді әдетке айналдырады. Сондай бір шапқыншылықта қалмақтар жылқы күзетіп жүрген Қабанбайдың ағасы Есенбайды қолға түсіріп, азаптап өлтіреді.

Осыдан кейін Ерасыл 5–6 жыл Зайсан өңіріндегі Керей арасына барып, әпкесі Меруерт пен жездесі Бердәулеттің қолында болады. Сол жерде жылқыға шапқан жабайы қабандарды жайратып, «Қабан батыр» атанады.

Қабанбай қатысқан алғашқы ірі соғыстардың бірі — 1718 жылғы Аягөз шайқасы. Осы ұрыста Найман қолын басқарған Қабанбай асқан ерлігімен көзге түседі.

Ол 1723 жылы Түркістан қорғанысына, 1726 жылы Бұланты шайқасына, 1730 жылы Аңырақай–Алакөл шайқасына, кейін Шыңғыстау мен Ертіс бойындағы ұрыстарға қатысады. Осы кезеңде Абылай ханның бас батырларының біріне айналады.

1751 жылы Арқадан екі түмен қолмен Оңтүстік Қазақстанға Қабанбай — Ханбаба (Барақ сұлтанның үлкен ұлы) жорығы жасалады. Ұлы жүз жасағын өзіне қосып алып, Сыр бойы, Шымкент, Сайрам, Ташкент қалаларын жоңғарлардан тазартады. Ташкентте Төле бидің билікке келуіне де қолдау көрсеткені айтылады.

Шыршық өңірінде Жоңғарияға айдалып бара жатқан бірнеше мың қарақалпақты құтқарып қалғаны — оның тек соғыс алаңында ғана емес, ел тағдырын қорғауда да ірі тұлға болғанын аңғартады.

Баспан–Базар, Шорға, Маңырақ шайқастарына қатысып, Зайсан, Марқакөл, Күршім өңірлерін азат етуге үлес қосады.

Қазақ жері басқыншылардан азат болғаннан кейін, Қабанбай 1756 жылы жоңғар билеушісі Әмірсананы қуып келген қытай әскерінің бетін қайтаруға атсалысады. Сонымен қатар шығыс аймақтарға ел көшіру, қоныс бөлу ісіне араласып, елдік мүддеге қызмет етеді.

Жоңғар үстемдігі кезінде қолдан шығып кеткен Шонжы, Нарынқол, Кеген өңірлерін қырғыздардан қайтарып алуға қатысқаны да деректерде айтылады.

Әкесі Әтеке жырықтың кегін қуып, 500 адамдық қолмен келген қырғыз батыры Қарабекке Қабанбай ауырып жатқанына қарамастан қол бастап қарсы шығады. Жекпе-жекте Қарабекті өлтіреді, алайда сол сәтте өзі де ат үстінен құлап, қазаға ұшырайды.