Баянның көзінде Қодар бір үлкен мал
Ел поэмасы туралы: қазақ эпикасындағы екі үлкен дастан
Қазіргі жиналған ел әдебиетінің ішінде қазақ жұртының ел поэмасына қосылатын екі үлкен әңгіме және бірнеше өлең бар. Солардың ішіндегі ең ірілері — «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» мен «Қыз Жібек». Ел поэмасы деп қандай түрдегі әңгімелі өлеңді айтатынымызды осы екі шығарманың мағынасы мен үлгісін қарастырғанда айқынырақ аңғарамыз. Сондықтан жалпы шолу жасаудың орнына, алдымен әр дастанды жеке алып талдауға көшеміз. Әуелгі сөз — «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жайында.
Қысқаша мазмұн: негізгі оқиғалар желісі
Ескерту: екі байдың аты — Қарабай және Сарыбай. Бұрынғы уақытта Балталы, Бағаналы елінің ішіне сырттан ауып келген осы екі бай қоныстанады. Сарыбай барған жерінде елге үлкен мырзалық көрсетіп, қалың жұрттың ықыласын алып, ханға тең қадірлі болады. Қарабай тоқсан мың жылқы айдаған дәулетті болғанымен, сараңдығынан ел ішінде беделсіз қалады.
Екеуі де жетпіс-сексенге келген қарт, әрі перзентсіздік мұңын тартады. Бір күні елсіз тауда жолығып, мұңдасады. Сол кезде екеуінің де әйелдері жүкті екені белгілі болады. Құдай атын айтып дос болып, бірінен ұл, бірінен қыз туса, екеуін қосамыз деп ежеғабыл (уәде) жасайды.
Уәде үстінде Қарабай Сарыбайдан тілек етіп, бір буаз маралды атқызады. Буаз аңның киесі тиіп, Сарыбай сол жерде қаза табады. Қарабай маралдың егіз лағын алып, еліне қайтады. Жолай «Сарыбайдың қатыны ұл тапты» деп сүйінші сұрап келе жатқан шабармандарға кезігеді. Ауылына келсе, өзінің де әйелі босанып, қыз тапқан екен.
Қарабай сүйінші сұраған сақау әйелге ештеңе бермей, мазасын алғаны үшін дүре соқтырады. Ал Сарыбайдың өлімін Балталы, Бағаналының игі жақсылары жоқтап, күмбез орнатады.
Қарабай «құдама бата оқимын» деп сексен нарға саба артып, Сарыбай ауылына бет алады. Бірақ бата оқушылардан бұрын келіп, жөргекте жатқан Қозыны көргенде «мені жұтатын жалмауыз туыпты» деп шошып, нардағы сабалардың бәрін тілгілеп, қымызды төгіп, кері қайтады.
Сарыбайдың ханымы аңдағы уәдені естіп, Қарабайға елші жібереді: құдалықты бекітпек болады. Елші болып Тайлақ бидің баласы он бір кісімен барады. Қарабай «жетім ұлға қыз бермеймін» деп елшілерді сабап, қорлап қайтарады.
Осыдан кейін Қарабай «Балталыны мекен қылып тұрмаймын» деп ауа көшеді. Көшерде асырап алған екі қызы — Ай мен Таңсық — ел-жермен қоштасады. Қарабай қазақ даласын көп жыл шыр айналып көшіп, ақырында Аягөзге келіп тоқтайды.
Көп көші-қонның арасында Қарабай шөлге ұрынып, малы қырылады. Сол кезде торғауыттан алты құлаш бедеу мінген Қодар деген батыр келеді. Ол Қарабайдың қалған малын аман сақтап шығарып, еңбегі үшін Баянды сұрайды. Қарабай жалғыз қызын беруге уәде етеді.
Баянның атағын естіп жан-жақтан талай жігіт іздеп келеді. Олар Ақ шаулы, Қоңыр шаулы тауларына жиналып, Қарабай ауылына қарай қозғалғанда, алдынан Қодар шығып, айқасып жеңіп, құл қылып алады.
Бұл кезде Сарыбай елінде қадірлі Тайлақ бидің Айбас деген інісі бар еді. Ол «Қозы ержеткенде не деймін?» деп, Баянды іздеп жолға шығады. Қарабай жайлаған жерге жеткенде, далада жидек теріп жүрген үш қызға кезігеді. Бұлар — Баян және оның апалары. Айбас танысып, Баянның Қозыны күтіп жүргенін біледі, Қодардай жаудың барын естиді. Баян Айбасқа сый беріп, Қозыға бір тоғыз сәлемдеме жолдайды.
Айбас қайтарында қыздар Қодардан именбесін деп, әдейі Қодарға кездесіп, жекпе-жек жасайды: Қодарды ұрып жығып, талдырып кетеді. Қыздардың көңілі орнығады.
Айбас елге келіп, Қозыны шақырып, көргенін баян етеді. Қозы шешесі мен ел-жұрты жалынса да тоқтамай, қалыңдығын іздеп жолға шығады. Өзінен бірге ермек болған Айбасты «намыс» көріп қоспайды. Арттағы ел құрбандық шалып, тілеу тілеп, бата беріп қалады.
Қозы ұзақ жүріп, шаршап-шалдығып бір көл басында жатады. Сол кезде керуенге кездеседі. Керуен ішінде керемет иесі — қожа — Қозыға дұға үйретіп, өзі мен атының түсін өзгертіп береді. Қозы тазша кейпіне енеді.
Қарабай ауылына таяғанда, қой бағып жүрген тазшаға келіп ауылдың жөнін сұрайды. Қойшы оған қой бөліп беріп, еркіне жібереді. Қыздар тазшаның мінезінен сезіктеніп, сынай бастайды. Ертеңіне Қозы қойға кеткенде бір қызды тоқты етіп киіндіріп, қоймен бірге жібереді. Далада Қозы зарын айтып жыр толғайды. Тоқты қыз көргенін жеткізеді. Ақыры Баян мен Қозы бір-біріне ашылып, бір ниетпен табысады. Бірақ әзірге Қозыға тазша кейпін сақтап жүру керек болады.
Уақыт өте Қозының қайраты сезіле бастайды: Қодарды қалжыңмен түйреп, мазақ етеді. Бір күні көш үстінде Қодар қыздарға мақтанбақ болып Қозыны жауырынынан көтергенде, Қозы аударысып, Қодарды атына өңгеріп алып, желіп кетеді. Жаңа жұртқа қонғанда да күшін көрсетіп, желінің қазықтарын бармағымен батырып, қол ағашты жерге сіңіреді. Қарабайдың да тізесін анда-санда батырып, жаралап жүреді.
Қыс жақындап, жылқы ортаға шығар шақта Қодар «қайта тиіспесін» деп Қозыны жылқыға сұрайды. Қарабай көнеді. Қозы мен Қодар тоқсан құлмен бірге жылқыда болады. Жазға салым Қодар ауылға кетіп, Қозы «сарқыт әкел» дейді. Қодар келгенде қыздар ықылас білдірмей, ол бос қайтады. Артынша Қозы ауылға келіп, он шақты күн қыздармен болып, қайта жылқыға қайтып, Қодарды мазақтап жүреді.
Жаз шыға ел ішінде Сасан би той жасайды. Жұрттың көбі тойға кетіп, ауылда Қозы мен қыздар қалады. Сол кезде Қозы басындағы кебінін біржолата тастап, еркін күйеу болып, қалыңдық ойнап жата береді. Бұл хабар тойдағы Қодарға жеткенде, ол ашуға булығып, Қарабайды қысымға алып, «ел шабамын» деп сес көрсетеді. Қорыққан жұрт Қодар жағына шығып, Қозыны алдап шақырып өлтірмек болады.
Қыздар «сақ бол» десе де, Қозы тойға барады. Ай мен Таңсықты ертіп келеді. Тойдағылар ішімдік беріп, мас қылады. Есі ауған тұста екі қыз күреңкейді көлденең тартып, «қай» деп тоқтатады. Қозы мініп алып қашады. Соңынан көп адам қуады. Қозы Қодарды ұрып жығып, құтылып кетеді.
Бұдан кейін Қодарға тоқсан құл қарсы шығып соғыс салады. Қодар көпшілігін ұрып жығып, жан-жаққа қашырады. Солардың ішінен Көсемсары атты жігіт Қозыны іздеп тауып, дос болады. Екеуі Шоқ деген жерді уақытша мекен етеді. Қозы удан айыққан соң, Баянды алып еліне кетпек болады. Бірақ бір күні Қозы жоқта Қодар Шоқ терекке келіп, ұйықтап жатқан Көсемсарының басын кесіп әкетеді де, «байыңның басы» деп Баян алдына тастайды. Баян оның Қозы емес екенін танып, білдірмей орап, тығып қояды.
Көсемсарыны Қодар өлтірген соң, Қозы кек алып, Қодарды өлтіреді де, сүйгенін алып еліне қайтады. Жанақ айтуындағы нұсқа осылай тәмамдалады.
Өзге нұсқалар: трагедиялық аяқталым және Баянның кегі
Дегенмен «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жайындағы өзге әңгімелерде уақиға бұдан да қасіретті аяқталады: Қозыны Шоқ теректің түбінде ұйықтап жатқан жерінде Қодар өлтіреді. Қозының дәл сол жерде екенін Қодарға торғай жеткізеді — торғай екі жастың арасында тілші болып жүреді екен. Бір шаңыраққа қонып отырғанда, Қодарға тілеулес кемпір торғайды ұстап алып, мойнын бұрағанда, ол «Шоқ терек» деп өліп кетеді. Осылайша Қодар Қозыны тауып алады.
Қозы өлген соң, Баян Қодардан кек алады. Қодар «аламын» деп келгенде, Баян: «Әуелі күйеуімнің басына бірге барып, бата оқиын», — дейді. Жолда Қодарға шыңырау құдықтан су әперуді тапсырады. Қодар Баянның қырық құлаш шашынан ұстап құдыққа түседі. Су алып қайта шығайын дегенде, Баян бұрымын қиып жіберіп, Қодарды құдыққа қайта құлатып, таспен атып өлтіреді.
Кейін керуенге кездескенде, жұрттың бәрі Баян сұлуды алғысы келеді. Баян: «Күйеуімнің басына күмбез орнатыңдар, сонан соң тиемін», — дейді. Керуен айтқанын істеп, зират салады (осы күнгі Жетісудағы зират деп айтылады). Бірақ керуендер тағы таласқанда Баян: «Бәріңе бірдей тиюім мүмкін емес. Ана бейіттің басына шығып секіріңдер: қайсың аман қалсаң, соған тиемін», — дейді. Бәрі секіріп, құлап өледі. Аман қалған жалғызын да Баян өзі өлтіреді.
Соңында Баян Қозының қабіріне кіріп, қара пышақтың сабын жарының кеудесіне тіреп қойып, өзі жүзін жүрегіне төсеп, Қозыны құшақтап жан тапсырады.
«Ел поэмасы» ұғымы және дастанның тарихи-мәдени мәні
Батырлар жырынан кейін қазақ ескілігіндегі әңгімелі өлеңдердің бір түрі — ел поэмасы. Бұл қатарға «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» мен «Қыз Жібек» жатады. Бұл дастандар алдыңғыларша батыр жорығын тікелей жырламайды. Керісінше, белгілі дәуірдегі қазақ елінің салт-санасы, кәсібі, елдік жайы қандай болғанын танытатын көріністерді береді.
Екі дастанда да көшпелі кәсіп, ру жігіне бөлінген қоғамдық орта, сол ортада өскен жастардың махаббат пен достықтың бағасын түсінуі айқын көрінеді. Екеуі де көшпелі елдің салт-ғұрпымен біте қайнасқан махаббат жыры.
«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» — қазақ ескілігінің кәрі заманнан бері қадірлеп, сақтап келе жатқан асыл мұрасы. Қазақ ішінде ғана емес, өзге түрік жұрттарының арасында да бұл сюжеттің бірнеше нұсқасы бар екені белгілі.
Қолдағы негізгі үш нұсқа
- Семей уезі, Тобықты ауданынан жиналған әңгіме.
- Мәскеуде басылған Радлов жинаған нұсқа.
- Жетісу қазақтары арасынан Колпаковский жинатқан нұсқа.
Редакциялық міндет: салыстыру және тұлғалау
Дастанның ішкі мағына-маңызын бағаламас бұрын, әуелі осы үш әңгімені өзара салыстырып, үшеуінің ортасынан тұтасатын ортақ тұлғаның нобайын жасау қажет. Сырттай қарағанда айырмашылық көп сияқты көрінеді: бір нұсқадағы кейіпкер екіншісінде жоқ, кейде оқиғаға араласатын көмекші тұлғалар басқа атпен, басқа сипатпен беріледі.
Айырмашылықтардың сипаты: «орта қызмет» кейіпкерлері және өзгеріс себептері
Нұсқалар арасындағы айырма көбіне «орта қызмет» атқаратын адамдардан көрінеді: бірінде Қозыға жол көрсететін қожа, бірінде Баянның кіндік шешесі, үшіншісінде сиқырлы кемпір кездеседі. Бірінде Айбас бар, бірінде жоқ; бірінде Ай мен Таңсық секілді апалар көрінеді, бірінде көрінбейді.
Мұндай өзгеріс, негізінен, екі себептен туады:
- Ықтиярсыз өзгеріс: көп айтушының аузынан өткен ескі әңгімеде ұмытылу, жаңылысу, байқаусыз қосылған ауытқулар.
- Ықтиярлы өзгеріс: тыңдаушы талғамына, жыршының өз ыңғайына қарай әдейі өңделіп енгізілген жаңалықтар.
Дегенмен аттары мен көріну түрі әрқилы болғанымен, бұл кейіпкерлердің негізгі қызметі ұқсас: бірі — жол ашатын, сырлы біліммен жәрдемдесетін тұлға; екіншісі — екі жастың арасындағы байланыс пен естелікті үздірмей ұстайтын дәнекер.
Өзегі өзгермейтін желі және ең үлкен айырым
Үш нұсқаны қатар қарағанда, дастанның қаңқасын құрайтын негізгі оқиғалар өзгермейтіні байқалады: Сарыбай мен Қарабайдың аңда танысуы, балаға зар бола жүріп ежеғабыл жасауы, Сарыбайдың өлімі, Қарабайдың ауа көшуі, Қозының ержетіп қалыңдығын іздеуі, жолдағы қауіп-қатер мен бөгет, екі жастың қосылуына кедергі болған Қодардың қастығы.
Нұсқалардағы ең үлкен айырма көбіне аяқталымнан шығады: бірінде Қозы мен Баян тірі қалып мұратқа жетсе, бірінде екеуі де қаза тауып, трагедияға ұласады. Бұл — көбіне кейінгі айтушылардың тыңдаушыға ауыр тиюі мүмкін өлімді жұмсартуы немесе, керісінше, драмалық салмақты күшейтуі арқылы пайда болған өңдеу деп бағаланады.
Дастанның ескілігі туралы пайым
«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» — қазақ жұртының төл әңгімесі болғанымен, өте ескі заманнан жеткен туынды. Ескілігін дәлелдейтін нышандардың бірі — сюжеттің түрік жұрттарына кең таралуы. Дегенмен бұл ғана «аса кәрі» екеніне толық айғақ бола бермейді: дін мен көрші-қолаң араласу арқылы әңгіме бір елден бір елге кейін де ауыса алады.
Ескілікті айқындай түсетін маңызды дерек ретінде: бұл әңгіменің якут (сақа) ішінде де кездесуі айтылады. Олар мұсылман емес әрі солтүстікке ерте кеткен жұрт болғандықтан, сюжеттің кейінгі дәуірде қазақтан барып тарауы қисынсыз көрінеді. Осы тұрғыдан алғанда, әңгіме жалпы түрік дүниесінен бөлінбей тұрған ескі кезеңнің «жолдас мұрасы» болуы ықтимал.
Жетісудағы «Қозы–Баян» зираты туралы сөз болғанда да сұрақ көбейеді: бір кездері бейіт ішінде төрт тас болғаны айтылады. Мамандардың байқауына қарағанда, тас пен бейіт бір дәуірде салынбаған: тастың жасы шамамен мың жылдай үлкен, ал күмбездің өзі екі-үш жүз жылдан әріден аспайды делінеді. Бұл жағдайда тас басқа жақтан әкелініп қойылды ма, әлде ескі тастың үстіне кейін күмбез тұрғызылды ма — нақты айыру қиын.
Қазақ салтында моланы жаңғырту жаман ырым саналатындықтан, «ескірген моланы қайта түзеді» деу де оңай емес. Бірақ қалай болғанда да, мұндай деректер дастанның уақыт тереңіндегі қабаттармен байланысын ойлантады.